فضیلت شب و روز دحوالارض و اعمال آن

«دحوالارض» روزی است که بنابر روایات،

زمانی که تمام روی زمین را آب فرا گرفته بود،

در این روز، نخستین خشکی‌ها از زیر آب سر برآوردند

و مطابق بعضی از روایات،

نخستین جایی که از زیر آب بیرون آمد، خشک شد

و سپس گسترش یافت، سرزمین «مکه»

و به خصوص محل خانه «کعبه» بود،

لذا مکه «ام القرا» یعنی مادر همه آبادی‌ها نام گرفت.

 طبق روایتی از امام رضا (ع)

بیست‌وپنجم ماه ذی‌القعده، روز «دحوالارض» است

که برای این روز و شب ، اعمالی نقل شده که به شرح زیر است:

الف) در روایتی از امیر مومنان (ع) نقل شده است

«اول رحمتی که از آسمان به زمین نازل شد،

در روز بیست و پنجم ذی القعده بوده است؛

بنابراین اگر کسی  روز  دحوالارض را روزه بگیرد

و آن شب را به عبادت بپردازد،

ثواب  عبادت یک صد سال را دارد».

همچنین فرموده‌اند:

‌ در آن روز اگر گروهی به ذکر خدا بپردازند،

خداوند حاجتشان را پیش از آنکه متفرق شوند برآورده سازد؛

خداوند در این روز هزار هزار رحمت نازل می‌کند که

قسمتی از آن شامل کسانی است که جمع گردند

و به ذکر خدا بپردازند و روزش را روزه بدارند

و شب آن را عبادت کنند.

ب) مستحب است در آغاز روز،

هنگامی که آفتاب کمی بلند شد

دو رکعت نماز به جا آورد و در هر رکعت بعد از سوره حمد

پنج مرتبه سوره و الشمس را بخواند و پس از سلام نماز، بگوید:

لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ
هیچ جنبش و نیرویى نیست مگر به خداى بر‌تر بزرگ

آنگاه دعا كند و بخواند:

يَا مُقِيلَ الْعَثَرَاتِ أَقِلْنِي عَثْرَتِي يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ أَجِبْ دَعْوَتِي

يَا سَامِعَ الْأَصْوَاتِ اسْمَعْ صَوْتِي وَ ارْحَمْنِي

وَ تَجَاوَزْ عَنْ سَيِّئَاتِي وَ مَا عِنْدِي يَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِكْرَامِ .

• دحوالارض چه روزی است؟

اى ناديده‏ گير لغزشها لغزشم را ناديده‏ گير،

اى اجابت كننده دعاها،دعايم را اجابت كن،

اى شنواى صداها،صدايم را بشنو،و به‏ من رحم كن،

و از بديهايم و آنچه نزد من است درگذر،اى صاحب بزرگى و بزرگوارى.

ج)» شیخ طوسی «فرموده است:

مستحب است در این روز، این دعا را بخواند.

اللَّهُمَّ دَاحِیَ الْکَعْبَةِ وَ فَالِقَ الْحَبَّةِ وَ صَارِفَ اللَّزْبَةِ وَ کَاشِفَ کُلِّ کُرْبَةٍ
خدایا اى گستراننده کعبه و شکافنده دانه

و برگیرنده سختى و برطرف کننده هر گرفتارى،

أَسْأَلُکَ فِی هَذَا الْیَوْمِ مِنْ أَیَّامِکَ الَّتِی أَعْظَمْتَ حَقَّهَا

وَ أَقْدَمْتَ سَبْقَهَا وَ جَعَلْتَهَا عِنْدَ الْمُؤْمِنِینَ وَدِیعَةً

وَ إِلَیْکَ ذَرِیعَةً وَ بِرَحْمَتِکَ الْوَسِیعَةِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَى مُحَمَّدٍ

از تو مى‏خواهم‏ در این روز از روز‌هایت،

که حقش را بزرگ گرداندى و سبقتش را پیش انداختى

و آن را نزد اهل ایمان، امانت و به سوى خود وسیله قرار دادى

و به رحمت گسترده‏ات، که بر محمد درود فرستى،

عَبْدِکَ الْمُنْتَجَبِ فِی الْمِیثَاقِ الْقَرِیبِ یَوْمَ التَّلاقِ فَاتِقِ کُلِّ رَتْقٍ

وَ دَاعٍ إِلَى کُلِّ حَقٍّ وَ عَلَى أَهْلِ بَیْتِهِ الْأَطْهَارِ الْهُدَاةِ الْمَنَارِ

دَعَائِمِ الْجَبَّارِ وَ وُلاةِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ،

آن بنده برگزیده‏ات‏ در پیمان نزدیک، روز دیدار،

شکافنده هر امر بسته و دعوت کننده به حق و بر اهل بیت پاکش‏

آن راهنمایان و روشن‏کنندگان راه حق، ستونهاى جبار

و متولیان بهشت و دوزخ،

وَ أَعْطِنَا فِی یَوْمِنَا هَذَا مِنْ عَطَائِکَ الْمَخْزُونِ غَیْرَ مَقْطُوعٍ

وَ لا مَمْنُوعٍ [مَمْنُونٍ‏] تَجْمَعُ لَنَا بِهِ التَّوْبَةَ وَ حُسْنَ الْأَوْبَةِ،

و عطا کن به ما از عطاى در خزانه‏ات که نه بریده شود

و نه منع گردد، تا به وسیله آن توبه و بازگشت خوبى

براى ما فراهم نمایى

یَا خَیْرَ مَدْعُوٍّ وَ أَکْرَمَ مَرْجُوٍّ یَا کَفِیُّ یَا وَفِیُّ یَا مَنْ لُطْفُهُ خَفِیٌّ

اُلْطُفْ لِی بِلُطْفِکَ وَ أَسْعِدْنِی بِعَفْوِکَ وَ أَیِّدْنِی بِنَصْرِکَ

وَ لا تُنْسِنِی کَرِیمَ ذِکْرِکَ بِوُلاةِ أَمْرِکَ وَ حَفَظَةِ سِرِّکَ

اى بهترین خوانده شده و کریم‏‌ترین امید شده،

اى کفایت کننده، اى وفادار، اى آن‏که لطفش پنهانى است،

به لطفت به من لطف کن، و به‏ عفوت خوشبختم نما

و به یارى‏ات تأییدم فرما و از ذکر کریمانه‏ات فراموشم مکن

به حق متولیان امرت و نگهبانان‏ رازت

وَ احْفَظْنِی مِنْ شَوَائِبِ الدَّهْرِ إِلَى یَوْمِ الْحَشْرِ وَ النَّشْرِ

وَ أَشْهِدْنِی أَوْلِیَاءَکَ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِی وَ حُلُولِ رَمْسِی

وَ انْقِطَاعِ عَمَلِی وَ انْقِضَاءِ أَجَلِی

و از گرفتاریهاى روزگار تا روز قیامت و برانگیخته‏ شدن حفظم کن‏

هنگام بیرون آمدن جانم و فرو رفتن در قبرم و تمام شدن کارم

و سپرى شدن عمرم، اولیایت را به بالینم حاضر کن،

اللَّهُمَّ وَ اذْکُرْنِی عَلَى طُولِ الْبِلَى إِذَا حَلَلْتُ بَیْنَ أَطْبَاقِ الثَّرَى

وَ نَسِیَنِیَ النَّاسُونَ مِنَ الْوَرَى وَ أَحْلِلْنِی دَارَ الْمُقَامَةِ وَ بَوِّئْنِی مَنْزِلَ الْکَرَامَةِ

خدایا یادم کن، بر طول پوسیدگى،

زمانى‏که در میان توده‏هاى خاک فرود آیم و فراموش‏کنندگان از مردم

فراموشم کنند و در خانه اقامت فرودم آر و در منزل کرامت جایم ده،

وَ اجْعَلْنِی مِنْ مُرَافِقِی أَوْلِیَائِکَ وَ أَهْلِ اجْتِبَائِکَ وَ اصْطِفَائِکَ

وَ بَارِکْ لِی فِی لِقَائِکَ وَ ارْزُقْنِی حُسْنَ الْعَمَلِ قَبْلَ حُلُولِ الْأَجَلِ

بَرِیئا مِنَ الزَّلَلِ وَ سُوءِ الْخَطَلِ

و از دوستان اولیایت و برگزیدگان و خالصان درگاهت قرارم‏ ده

و دیدارت را بر من مبارک گردان و پیش از فرا رسیدن پایان عمرم

حسن عمل روزى‏ام فرما، درحالى‏که پاک از لغزش‌ها

و گفتار بى‏پایه و منطق تباه باشم.

اللَّهُمَّ وَ أَوْرِدْنِی حَوْضَ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ

وَ اسْقِنِی مِنْهُ مَشْرَبا رَوِیّا سَائِغا هَنِیئا لا أَظْمَأُ بَعْدَهُ

وَ لا أُحَلَّأُ وِرْدَهُ وَ لا عَنْهُ أُذَادُ وَ اجْعَلْهُ لِی خَیْرَ زَادٍ

وَ أَوْفَى مِیعَادٍ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ،

خدایا مرا به حوض پیامبرت محمّد (درود خدا بر او و خاندانش)

وارد کن و از آن به من بنوشان، نوشاندنى سیراب کننده،

روان و گوارا، که پس از آن هرگز تشنه نشوم

و از ورود به آن طرد نگردم و از آن‏ منع نشوم و آن را

قرار ده برایم بهترین توشه و کامل‌ترین وعده‏گاه،

روزى که گواهان بپا مى‏خیزند،

اللَّهُمَّ وَ الْعَنْ جَبَابِرَةَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ

وَ بِحُقُوقِ [لِحُقُوقِ‏] أَوْلِیَائِکَ الْمُسْتَأْثِرِینَ

اللَّهُمَّ وَ اقْصِمْ دَعَائِمَهُمْ وَ أَهْلِکْ أَشْیَاعَهُمْ وَ عَامِلَهُمْ

وَ عَجِّلْ مَهَالِکَهُمْ وَ اسْلُبْهُمْ مَمَالِکَهُمْ وَ ضَیِّقْ عَلَیْهِمْ مَسَالِکَهُمْ

وَ الْعَنْ مُسَاهِمَهُمْ وَ مُشَارِکَهُمْ.

خدایا لعنت کن گردنکشان‏ گذشته و آینده را،

هم آنان‏که حقوق اولیایت را به ناحق به خود اختصاص دادند،

خدایا پایه‏‌هایشان را بشکن و پیروان و عمالشان را نابود ساز،

زمینه‏ هاى هلاکتشان را به زودى فراهم فرما

و کشور‌هایشان را از دستشان بگیر و راه‌هایشان را بر آنان تنگ کن

و بر آنان‏که با آنان سهیم و شریکند لعنت فرست،

اللَّهُمَّ وَ عَجِّلْ فَرَجَ أَوْلِیَائِکَ وَ ارْدُدْ عَلَیْهِمْ مَظَالِمَهُمْ

وَ أَظْهِرْ بِالْحَقِّ قَائِمَهُمْ وَ اجْعَلْهُ لِدِینِکَ مُنْتَصِرا

وَ بِأَمْرِکَ فِی أَعْدَائِکَ مُؤْتَمِرا

خدایا در فرج دوستانت شتاب کن و حقوق تاراج رفته آنان را

به آنان بازگردان و قائم آنان را به حق، آشکار کن

و او را یارى‏رسان دینت بدار و درباره دشمنانت فرمانده به فرمانت قرار ده،

اللَّهُمَّ احْفُفْهُ بِمَلائِکَةِ النَّصْرِ وَ بِمَا أَلْقَیْتَ إِلَیْهِ مِنَ الْأَمْرِ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

مُنْتَقِما لَکَ حَتَّى تَرْضَى وَ یَعُودَ دِینُکَ بِهِ

وَ عَلَى یَدَیْهِ جَدِیدا غَضّا وَ یَمْحَضَ الْحَقَّ مَحْضا وَ یَرْفِضَ الْبَاطِلَ رَفْضا،

خدایا همواره فرشتگان پیروزى را گرداگرد او بدار

و به آن دستورى که در شب قدر به او القا کردى،

او را انتقام‏گیرنده خویش‏ قرار ده، تا جایى‏که خشنود شوى

و دینت به وسیله او و به دست او به گونه‏اى نو و تازه بازگردد

و حق به طور کامل ناب شود و باطل به صورت‏ همه جانبه

به دور افکنده شود،

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلَى جَمِیعِ آبَائِهِ وَ اجْعَلْنَا مِنْ صَحْبِهِ

وَ أُسْرَتِهِ وَ ابْعَثْنَا فِی کَرَّتِهِ حَتَّى نَکُونَ فِی زَمَانِهِ مِنْ أَعْوَانِهِ،

خدایا بر او و همه پدرانش درود فرست و ما را از همنشینان

و خاندانش قرار بده و در زمان بازگشتش ما را برانگیز،

تا در دوران او در شمار یارانش باشیم

اللَّهُمَّ أَدْرِکْ بِنَا قِیَامَهُ وَ أَشْهِدْنَا أَیَّامَهُ وَ صَلِّ عَلَیْهِ

[عَلَى مُحَمَّدٍ] وَ ارْدُدْ إِلَیْنَا سَلامَهُ وَ السَّلامُ عَلَیْهِ

[عَلَیْهِمْ‏] وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.

خدایا درک قیامش را روزى ما کن و در روزگارش ما را

حاضر کن و بر او درود فرست و سلام او را به ما باز رسان،

درود و رحمت خدا و برکاتش بر او باد.

علت قداست دحو الارض چست ؟

منظور از" دحو الارض" این است که در آغاز

تمام سطح زمین را آبهای حاصل از بارانهای سیلابی نخستین

فراگرفته بود

این آبها تدریجاً در گودالهای زمین جای گرفتند

و خشکیها از زیر آب سر برآوردند و روزبه‌روز گسترده‌تر شدند

تا به وضع فعلی درآمد

و این مساله بعد از آفرینش زمین و آسمان روی داد.»
علت قداست روز دحو الارض چیست؟

آیا به‌واسطه اینکه زمین در این روز گسترده شده

این‌همه قداست به این روز تعلق‌گرفته

و ثواب‌های متعدد و زیادی برای آن نقل‌شده

یا علت‌ها و ویژگی‌های دیگری نیز باعث این‌همه تقدس شده است؟

با اندک مراجعه‌ای به مفاتیح الجنان مرحوم شیخ عباس قمی

در ذیل اعمال روز ۲۵ ذیقعده،

به اعمالی برخورد می‌کنیم که ثواب آنها برابر است

با روزه ۶۰ ماه، به‌راستی علت این‌همه اهمیت به این روز چیست؟
از آیات قرآن استفاده می‌شود که دحو الارض یکی از مراحل  آفرینش و خلقت زمین است. در این رابطه می‌توان به آیات ۳۰ تا ۳۳ سوره نازعات اشاره کرد.
« وَالْأَرْ‌ضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا * أَخْرَ‌جَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْ‌عَاهَا * وَالْجِبَالَ أَرْ‌سَاهَا * مَتَاعًا لَّکُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ [نازعات/۳۰ -۳۳] و زمین را بعدازآن گسترش داد، *و از آن آب و چراگاهش را بیرون آورد، * و کوه‌ها را ثابت و محکم نمود! *همه اینها برای بهره‌گیری شما و چهارپایانتان است!»
در این آیات سیر اتمام خلقت زمین به این نحو بیان‌شده؛ ابتدا گسترش زمین، سپس جاری شدن چشمه‌های آب و چراگاهها که همان گیاهان و درختان می‌باشد و در پایان ثابت و محکم کردن کوهها، البته درنهایت یادآوری می‌کند که همه آنچه انجام گرفت برای خلقت زمین و قابل سکونت شدن آن، برای استفاده انسان و چهارپایان او بوده است و به این معناست که باید شکرگزار نعمت‌های الهی باشند و آن را فراموش نکنند.
ازاین‌رو دحو الارض، یکی از مراحل سیر تکوینی و طبیعی در نظام خلقت است و نمی‌تواند منشأ قداست برای این روز باشد و باید به دنبال موارد و ویژگی‌های دیگری باشیم، برای رسیدن به این هدف به سراغ روایات اهل‌بیت(علیهم‌السلام) می‌رویم و از دریچه روایات به این مسأله نظر می‌کنیم.
ویژگی‌های دحو الارض در روایات
۱- قرار دادن کعبه و گسترش زمین از آن:
حضرت امام موسی بن جعفر (علیهما السلام) فرمودند:

[۲] خداوند در ۲۵ ماه ذی القعده بیت الله را قرارداد

و این اولین رحمتی است که خداوند برای مردم قرار داده،

خداوند این بیت را برای مردم محل اجتماع، پناهگاه

و امن‌وامان قرار می‌دهد.»

و نیز در روایتی از امام رضا (علیه السلام) آمده است:

«دُحِیَتِ الْأَرْضُ مِنْ تَحْتِ الْکَعْبَةِ» [۳]

خداوند در روز دحو الارض،

زمین را از زیر کعبه گسترانیده است.»
 ۲- ولادت حضرت ابراهیم (علیه السلام)

و حضرت عیسی (علیه السلام)
امام رضا (علیه السلام) فرمودند:

 [۴] در شب ۲۵ ذی القعده، حضرت ابراهیم خلیل الله

و حضرت عیسی بن مریم (علیهم السلام) به دنیا آمده‌اند.»
۳- نزول رحمت در این روز
حضرت علی (علیه السلام) فرمودند:

[۵] اولین رحمت خداوند از آسمان به سوی زمین

در روز ۲۵ ذی القعده نازل‌شده است.»

از علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) نیز نقل‌شده که فرمودند:

[۶] روز ۲۵ ذی القعده روزی است که رحمت الهی

در آن منتشرشده و زمین گسترده شده

و کعبه در زمین قرار داده‌شده است.»
ازاین‌رو علت اصلی قداست روز دحو الارض،

قرار گرفتن کعبه بر روی زمین و نزول اولین رحمت الهی بر آن

و همچنین تولد دو پیامبر بزرگ الهی

یعنی حضرت ابراهیم (علیه السلام)

و حضرت عیسی (علیه السلام) می‌باشد.

امید که در این روز بزرگ بتوانیم به اعمالی که

از حضرات معصومین (علیهم السلام) به ما رسیده

یعنی احیاء، روزه و عبادت در این روز عمل کنیم

و به غفران و رحمت الهی نائل شویم.

پی‌نوشت:
۱. مکارم شیرازی،  تفسیر نمونه، ج۲۶، ص ۱۰۱
۲. الکافی، ج ۴، ص ۱۴۹  
۳. من‌لایحضره‌الفقیه، ج ۲،  ص ۸۹   
۴. همان
۵. وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۴۵۱
۶. همان، ص ۴۵۰