صله­‌رحم از دو واژه

صله و رحم تشکیل شده است

که معنای لغوی صله از ماده «وصل» به معنای پیوستن بوده

و پیوند کردن دو چیز را می­‌گویند.  لغت نامه دهخدا، ج۷، ص۱۰۵۱۹.

معنای لغوی رحم، زهدان به معنی جای کودک در شکم مادر را گویند.

واژه رحم، در صله رحم استعاره برای قرابت و خویشاوندی است.

چرا که آن‌ها از یک رحم متولد شده­‌اند

و مراد از رحم یعنی نسبت شناخته شده بین آن دو وجود داشته باشد

هر چند نسبت دوری با هم داشته باشند. ^[۳]

معنای اصطلاحی صله رحم،

اتحاد خویشاوندان و اقوام و دیدار خویشاوندان است.

لغت نامه دهخدا، ج۷، ص۱۰۵۱۹.

صله رحم سفارش اکید پیامبر اعظم(ص)

در اهمیت صله رحم همین بس که

پیامبر اکرم(ص)، همه انسان‌ها را به صله رحم سفارش کرده است؛

هر چند که در این مسیر سختی‌های فراوانی ببینند

و راه‌شان از یک‌دیگر بسیار دور باشد.

هم‌چنین صله رحم را بخشی از دین دانسته

و فرموده­‌اند که هر کس آن را به‌ جا نیاورد

دین او ناقص است. جابر از حصرت باقر(ع) روایت کرده که

رسول خدا(ص) فرمود­ه­‌اند:

«به حاضر و غایب امتم

و به کسانی که در پشت مردان و رحم زنان هستند

(آن‌هایی که هنوز به دنیا نیامده­‌اند)

تا روز قیامت سفارش می­‌کنم که

صله رحم را به جا آورند،

اگر چه راه‌شان به سوی هم‌دیگر

یک سال فاصله داشته باشد؛

زیرا صله رحم از دین است.»  

اصول کافی، ج۲، ص۱۵۱.   


ثواب صله رحم :

---

یکی از افتخارات بزرگ برای انسان

این است که شهید از دنیا برود

و هر کس در طول زندگانی خویش یک بار می­‌تواند شهید شود

و حال آن‌که ثواب شخصی که صله رحم را به جا می­‌آورد

علاوه بر اجر صد شهید،

ثواب‌های دیگری نیز شامل حال او می­‌شود.

پیامبر اکرم(ص) می­‌فرمایند:

«هرکس به سوی خویشاوندانش

با جان و مالش قدم بردارد

تا صله رحم را به جا آورد،

خداوند عزوجل به وی اجر صد شهید عطا می­‌کند

و برای هر قدمی که بر می­‌دارد

خداوند چهل هزار حسنه......

پیامبر اکرم(ص) می­‌فرمایند:

«هرکس به سوی خویشاوندانش

با جان و مالش قدم بردارد

تا صله رحم را به جا آورد،

خداوند عزوجل به وی اجر صد شهید عطا می­‌کند

و برای هر قدمی که بر می­‌دارد

خداوند چهل هزار حسنه می­‌نویسد

و چهل هزار گناه از وی پاک می­‌کند

و چهل هزار درجه بالا می­‌برد

و گویا خداوند را در حال صبر، صد سال عبادت کرده

که عبادتش پذیرفته شده است.» بحارالانوار، ج۷۱، ص۸۹.

صله رحم حتی با یک سلام

---

این تفکر که صله رحم حتماً

باید با غذا همراه باشد

-اگر نباشد آبروریزی است-

کاملا اشتباه است.

دین مقدس اسلام دایره صله رحم را

خیلی وسیع‌­تر و ساده­‌تر از این‌ها

به ما بیان کرده است.

مخصوصاً امروزه

که با یک تلفن کردن

یا فرستادن پیامک

از حال هم‌دیگر می­‌توانیم آگاه شویم.

امام صادق(ع) می­‌فرمایند:

«همانا صله رحم و نیکی کردن،

حساب را آسان ساخته،

از گناه نگاه می‌­دارد.

پس صله رحم کرده،

به برادران‌تان نیکی کنید،

اگرچه به سلامی نیکو و جواب سلام دادن باشد.»

اصول کافی، ج۲، ص۱۵۷.   

در جایی دیگر می‌­فرمایند:

«صله رحم کن، اگر جه با شربت آبی باشد.»

اصول کافی، ج۲، ص۱۵۱.   

این روایت شریف،

ساده برگزار کردن صله رحم را به ما سفارش می­‌کند.

چرا که هر چه دید و بازدیدها

ساده­‌تر و بدون تشریفات باشد

همان اندازه میهمانی­‌ها بیشتر می­‌شود

و صفا و صمیمیت را به ارمغان می­‌آورد.

آثار صله رحم :

---

زیاد شدن عمر انسان :

یکی از فواید دنیوی صله رحم این است که

خداوند به خاطر این کار،

عمر انسان را زیاد می‌­کند

و دچار مرگ ناگهانی نمی­‌شود.

از محمد عبیدالله روایت شده که

حضرت رضا(ع) می­‌فرمایند:

«مردی از عمرش ۳ سال مانده بود.

وی صله رحم می­‌کند

و خداوند آن را به سی سال تبدیل می‌­کند،

که خداوند هر چه خواهد می­‌کند.»  

اصول کافی، ج۲، ص۱۵۰.   


دفع بلا و زیاد شدن دارایی  :

اگر بخواهیم از بلاهای فردی و اجتماعی در امان باشیم

و در تیررس انواع بلاها قرار نگیریم

یکی از بهترین راه‌ها

همان صله رحم است.

حضرت امام باقر(ع) می‌­فرمایند:

«صله رحم اعمال را پاک، اموال را بسیار،

بلاها را بر طرف می‌­کند

و حساب را آسان کرده و اجل را عقب می­‌اندازد.»  

اصول کافی، ج۲، ص۱۵۰.   


نیکویی اخلاق و پاکی جان :

صله رحم باعث از بین رفتن کینه­‌ها می­‌گردد.

چرا که از نزدیک هم‌دیگر را می­‌بینیم

و حس می‌کنیم

و با هم رابطه برقرار می­‌کنیم

و این ارتباط،

رفتارمان را نیکو جلوه می­‌دهد

و در سخن گفتن‌هاست که

گره­‌های سوءظن و کینه باز می­‌شود

و جایش را صفا و صمیمیت پر می­‌کند.

حضرت امام صادق(ع) می­‌فرمایند:

«صله رحم اخلاق را نیکو، دست را بخشنده،

جان را پاکیزه،

روزی را افزون کرده و اجل را عقب می‌اندازد.»  

اصول کافی، ج۲، ص۱۵۱.   


مرگ نیکو و راحتی حساب :

اگر انسان بخواهد با نیکویی و خوبی

از دنیا برود

یکی از راه‌هایش صله رحم است.

چرا که صله رحم انسان را از انواع بد مردن

و دچار شدن به

انواع بیماری‌های خطرناک و

مرگ ناگهانی نجات می­‌دهد

و باعث می­‌شود تا انسان

در آخرت هم حسابش راحت باشد.

امام صادق(ع) می­‌فرمایند:

«صله رحم، حساب‌رسی را در قیامت

آسان می­‌کند و انسان را از بد مردن باز می­‌دارد.»  

اصول کافی، ج۲، ص۱۵۱.   

آداب صله­ رحم[ویرایش]

---

سلام دادن :

اولین و مهم‌ترین آداب دید و بازدید،

سلام دادن است.

چرا که سلام یکی از نام‌های خداوند متعال است

و با سلام کردن رحمت الهی نازل می­‌شود.

حضرت رسول اکرم(ص) می­‌فرمایند:

هر گاه به هم برخوردید

با سلام کردن و دست دادن دیدار کنید

و چون جدا شدید،

با آمرزش خواهی از هم جدا شوید.  

امالی شیخ طوسی، ج۳۴۷، ص۲۱۵.

دست دادن :

دین مقدس اسلام

سفارش کرده است

وقتی که هم‌دیگر را ملاقات می‌کنید

دست بدهید

زیرا تاریکی کینه را از بین می­‌برد

و باعث آمرزش گناهان می­‌شود.

حضرت رسول اکرم(ص) می­‌فرمایند:

«با یکدیگر دست دهید؛

زیرا دست دادن کینه و کدورت را از بین می­‌برد.» 

بحارالانوار، ج۷۴، ص۱۶۰.

لازم به ذکر است که

دست دادن با کسانی که محرم هستند

سفارش شده

و در دید و بازدیدها و مهمانی­‌ها

با کسانی که نامحرم هستند

نباید دست داد

هر چند که از خویشاوندان باشند.

چرا که مورد نهی شارع مقدس قرار گرفته است.

معانقه :

معانقه غیر از روبوسی است

و شارع مقدس ما را به این موضوع سفارش کرده است.

امام باقر(ع) می­‌فرمایند:

«هر مومنی برای دیدن برادر خود برود

خداوند برای هر گامی که بر می­‌دارد

یک ثواب می­‌نویسد

و یک گناه از او پاک می­‌شود

و یک درجه بالا برده می­‌شود

و چون در خانه‌اش را بکوبد،

درهای آسمان به رویش گشوده گردد

و چون با هم دست دهند

و معانقه کنند

(یکدیگر را در آغوش بگیرند)

خدا رویش را به آن‌ها کند.»  

اصول کافی، ج۲، ص۱۸۴.   


قهر با فامیل ممنوع :

---

بنای اسلام بر اساس مهر و محبت است.

لذا شارع مقدس

به ما این اجازه را نداده که با خویشاوندان خود قطع رابطه کنیم

هر چند آنها با ما سنگین رفتار کنند.

عبدالله سنان می­‌گوید به حضرت صادق(ع) عرض کردم:

من پسر عمویی دارم

که هرچه با او می‌پیوندم،

از من می­‌برد.

تصمیم گرفته­‌ام که اگر بار دیگر از من ببرد من هم از او ببرم.

آیا شما اجازه می‌‍‌‌‌­فرمایید؟ حضرت فرمودند:

اگر تو با او بپیوندی و او از تو ببرد،

خداوند با هر دو شما خواهد پیوست

ولی اگر تو از او ببری و او از تو ببرد،

خداوند از هر دوی شما خواهد برید.  

اصول کافی، ج۲، ص۱۸۴.   


پیامدهای قطع رابطه :

---

 لعنت پیامبر(ص) :

شقاوت از این بیشتر که

پیامبر مهربانی‌ها

کسی را لعن کند

و کسی که مورد لعن پیامبر واقع شود

قطعاً از رحمت الهی بی‌­نصیب خواهد ماند.

رسول اکرم(ص) می‌­فرمایند:

«ملعون است، ملعون است کسی که قطع رحم کند» 

بحارالانوار، ج۱۷، ص۵۸۵.

خشم خداوند :

«فردی محضر پیامبر اکرم(ص) آمد و پرسید:

مبغوض­‌ترین عمل‌ها نزد خداوند کدام است؟

حضرت فرمود:

مشرک بودن به خداوند.

آن مرد پرسید:

بعد از آن کدام عمل است؟

حضرت جواب دادند:

کسی که با خویشاوندن خویش قطع رابطه کند...» 

بحارالانوار، ج۱۷، ص۵۸۵.

این روایت هشدار بزرگی است

برای کسانی که با خویشاوندانش قطع رابطه کردند.

احساس نکردن بوی بهشت :

هر کس قطع رحم کند

علاوه بر آن‌که داخل بهشت نمی­‎شود،

حتی بویش را نیز احساس نمی­‌کند

و این یکی از بزرگ‌ترین خطرهاست که انسان را تهدید می­‌کند.

امام صادق(ع) می­‌فرمایند:

«خداوند بهشت را آفرید،

آن‌گاه آن را پاکیزه کرد و بویش را معطر کرد

و همانا بوی بهشت

از فاصله دو هزار سال به مشام می رسد

و کسی عاق والدین و قاطع رحم باشد،

بوی بهشت را احساس نمی­‌کند».  

مستدرک سفینه البحار، ج۴، ص۱۰۸.   

در اصطلاح، صله رحم

محبت و سلوک داشتن با خویشان و نزدیکان است.

«صله» در لغت به معنای احسان و دوستی آمده‌است

و مراد از «رَحِم» خویشاوندان و بستگان می‌باشد.

 

در اسلام :

 

اسلام تحکیم پیوندهای خویشاوندی

واستحکام روابط خانوادگی را

مورد تأکید و توجه قرار داده

و صله رحم و رسیدگی به بستگان را

به عنوان یک ارزش الهی واجب کرده‌است.

به گفته سید محمدحسین طباطبایی

صله رحم، تنها به رفت‌وآمد و دیدار نیست،

همان گونه که قطع رحم،

به ترک آمدوشد نیست.

هدف از صله رحم

برقرار کردن ارتباط و پیوند عاطفی

با خویشاوندان است

و این ارتباط از راه‌های گوناگونی امکان‌پذیر است:

 

• کمک جانی:
• در جایی است که جان یکی از بستگان
• در خطر باشد
• که در این صورت وی باید تا پای جان بایستد
• و از خویشاوندان خود ـ
• در چارچوب اسلام و معیارهای مکتبی ـ دفاع کند،
• تا ضرر را از او دفع نمایند.
• کمک مالی:
• اگر در مواردی میان بستگان انسان
• افراد نیازمند وجود دارد، رسیدگی مالی به ایشان لازم است.
• کمک فکری:
• در جایی است که یکی از بستگان انسان نیاز به راهنمایی دارد.
• ترک آزار:
• یکی از بهترین روش‌های صله رحم با خویشاوندان،
• ترک اذیت و آزار آنان است.
• بدین معنا پرهیز از غیبت، تهمت، زخم زبان و شماتت آنان،
• دخالت نکردن در زندگی آنها به عناوین مختلف،
• عیبجویی نکردن از آنان و...
• از بهترین موارد صله رحم است.
• اگر کسی نمی‌تواند به بستگان خود کمک مالی کند،
• لااقل باید زمینه اذیّت و آزار آنان را فراهم نکند.
• کمک عاطفی
• اگر عضوی نیاز به توجه و محبت دارد، از او دریغ نکند.

 قطع ارتباط با خویشاوندان

هم نوعی پیمان‌شکنی با خدای سبحان به شمار می‌آید

و آن چنان نزد خدا منفور است

که از مصاحبت و همراهی با قاطع رحم

(کسی که ارتباط با خویشاوندان را قطع کند)

نهی شده

و خدای سبحان در سه جای قرآن

او را لعن و نفرین کرده است.

در فقه نیز قطع رحم از گناهان بزرگ به شمار آمده،

چنانکه از عوامل سریع فنا و نابودی بشر هم معرفی شده است؛

همچنین گفته شده:

بوی بهشت که از مسافت هزار ساله به مشام می‌رسد

به مشام قاطع رحم نخواهد رسید.

آثار صله رحم

صله رحم پاداش دنیوی و اخروی

مهم و فراوانی دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

ـ پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

 

هر کس از تأخیر اجل و گسترش روزی خود خوشحال می‌شود

 

پس از خدا پروا کند و صله رحم کند؛ (1)

 

همچنین فرمودند:

 

کسی که از عمرش

 

جز سه سال نمانده باشد

 

با صله رحم، :

 

خدا عمرش را به سی و سه سال امتداد می‌بخشد.(2)

 

در روایتی دیگر فرمودند:

هر کس برای من یک عمل را ضمانت کند

من برایش چهار چیز را ضمانت می‌کنم:

هر کس صله رحم کند خدا او را دوست بدارد

و روزی وی را گسترش دهد

و عمرش را فزونی بخشد

و او را به بهشتی درآورد که وعده داده است.(3)

ـ امام باقر (ع)‌ فرمودند:‌

صله رحم موجب پاکی اعمال و رشد دارایی

و دفع بلا و آسانی حساب و تأخیر أجل می‌شود. (4)

ـ حضرت موسی(ع) از خدا پرسید:

پاداش کسی که صله رحم کند چیست؟

فرمودند:

اجلش را به تأخیر اندازم و سکرات مرگ را بر او آسان کنم

و فرشتگان بهشت به وی ندا می‌دهند:

به سوی ما بیا و از هر دری که می‌خواهی وارد شو.(5)

ـ امام صادق (ع) فرمودند:

صله رحم و حسن همجواری، شهرها را آباد و عمرها را طولانی می‌کنند.(6)

آثار قطع رحم

^{ـ امام رضا (ع) فرمودند:}

خدا تقوای الهی را با صله رحم همراه ساخت،

پس هر کس صله رحم نکند تقوای الهی ندارد،(7)

در نتیجه دیگر اعمال نیکش پذیرفته نیست(8)

و کار او پیامدهای دنیوی و اخروی سختی خواهد داشت.

ـ پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

قطع رحم مانع دعا و حجاب آن می‌شود؛(9)

همچنین فرمودند:

هر گاه قطع رحم همگانی شود،

دارایی در دست اشرار قرار می‌گیرد.(10)

ـ از امام باقر (ع) روایت شده است:

چهار چیز دارای کیفر زودرس است...

گسستن پیوند با اهل صله رحم.(11)

ـ از امام صادق (ع) هم روایت شده است:

گناهی که به سرعت نابود می‌کند، قطع رحم است.(12)

ـ امام صادق (ع) فرمودند:

مردی که از عمرش سی و سه سال مانده

قطع رحم می‌کند،

پس خدا آن را به سه سال کاهش می‌دهد.(13)

ـ پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

در قیامت مردی که به ظاهر در مسیر خیر بوده،

ناگهان قوم وخویشی  که وی پیوند خود را با او گسسته

بر او وارد می‌شود

و او را به ژرف‌ترین گودی آتش دوزخ می‌افکند؛(14)

نیز رسول خدا (ص) فرمودند:

بوی خوش بهشت از مسافت هزار ساله به مشام می‌رسد؛

ولی ستم کننده به والدین و قطع رحم آن را نمی‌یابند.(15)

مصادیق و شیوه‌های صله رحم

صله رحم تنها رفتن به خانه بستگان نیست،

بلکه مصادیق فراوانی دارد

و مصداق کاملش این است که

پیش از دیگران نیاز آنان را برطرف و آنان را خوشحال سازد(16).

 

پس صله رحم و پیوند با هر خویشاوندی

متناسب با شأن اوست،

چنان که گاه تنها به سلام کردن به او

یا پاسخ نیکو دادن به سلام اوست

زیرا وی به کمک مالی نیاز ندارد.

برخی شیوه‌ها و مصادیق صله رحم عبارتند از:

ترک آزار خویشاوندان، سلام و تکریم،

اطعام گرچه به جرعه آبی باشد،

عیادت از بیمار(17)، شرکت در مراسم عزا(18)،

زیارت و دیدار(19)، هدیه دادن(20)

و تامین نیازهای آنان پیش از دیگران.(21)

رسول گرامی اسلام (ص) فرمودند:

ای صاحبان خویشاوندی! با همدیگر دیدار کنید

ولی همسایه نشوید

و به همدیگر هدیه دهید،

زیرا زیارت و دیدار، دوستی را محکم می‌کند

و همسایگی (ممکن است)

 

موجب گسستگی پیوند شود

و هدیه، خوی آدمی را نرم می‌کند.(22)

امام صادق (ع) در احادیثی چنین فرمودند:

صله رحم کنید، هر چند با سلام کردن باشد(23)،

با خویشانت پیوند برقرار کن، هر چند با دادن جرعه‌ای آب(24)،

با عشیره خود صله رحم کنید و در تشییع جنازه آنان حاضر شوید،

از بیمارشان عیادت و حقوق آنان را رعایت کنید(25)،

برترین پیوند خویشاوندی این است که از آزارشان خودداری شود.(26)

پی نوشت:
1. الزهد.ص 39
2. تفسیر العیاشی.ج2.ص220
3. عیون اخبار رضا(ع).ج2.ص37
4. الکافی.ج 2.ص15
5. روضه الواعظین.ص370
6. الکافی.ج2.ص152
7. کتاب الخصال.ص156
8. سوره مایده .آیه 27
9. مستدرک الوسایل.ج15.ص185
10. الکافی.ج2.ص374
11. کتاب الخصال.ص230
12. علل الشرائع.ص584
13. الکافی.ج2.ص153
14. همان.ص156
15. همان.ص349
16. تسنیم.ج2.ص560
17. الکافی.ج2.ص636
18. همان
19. الجعفریات.ص153
20. همان
21. الفقیه.ج2.ص67
22. مستدر الوسائل.ج13.ص205
23. الکافی.ج2.ص155
24. همان.ص151
25. همان.ص636
26. الکافی.ج2.ص151
برگرفته از مفاتیح الحیات؛ اثر آیت الله جوادی آملی

 

6 برکت عظیم صله رحم!

 

 

كفر و فسق سبب سقوط حق خویشاوندى نمى‌شود، بلكه صله رحم در این گونه موارد نیز امرى پسندیده است و چه بسا موجب هدایت و نجات بستگان از گمراهى شود

اسلام تحكیم پیوندهاى خویشاوندى و استحكام روابط خانوادگى را به شدّت مورد تأكید و توجّه قرار داده چنانچه خداى متعال آن را در ردیف پرستش خویش قرار داده، مى‌فرماید: وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وِ بِذِى الْقُرْبى‌ ... «1» و خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریك او قرار ندهید و به پدر و مادر و خویشان نیكى كنید. در جاى دیگر مى‌فرماید: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذى‌ تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَیْكُمْ رَقیباً «2» بترسید از آن خدایى كه به نام او از یكدیگر درخواست مى‌كنید و درباره ارحام كوتاهى نكنید، همانا خداوند مراقب شماست.

 خویشانت بال و پَرِ تو هستند.
امیر مۆمنان على علیه السلام نیز به فرزندش چنین سفارش مى‌كند: أَكْرِمْ عَشیرَتَكَ، فَإِنَّهُمْ جَناحُكَ الَّذى‌ بِهِ تَطیرُ، وَ أَصْلُكَ الَّذى‌ إِلَیْهِ تَصیرُ، وَ یَدُكَ الَّتى‌ بِها تَصُولُ «3» خویشانت را گرامى بدار، زیرا آنان بال و پَرِ تو هستند كه با آنان پرواز مى‌كنى و اصل و ریشه تو مى‌باشند كه به ایشان باز مى‌گردى (از آنان كمك گرفته و به آن‌ها سرفرازى) و دست (یاور) تو هستند كه با آن‌ها (به دشمن) حمله مى‌كنى (و پیروز مى‌شوى).

حتی اگر خویشاوندانت مرتد یا كافر باشند ارتباط خود را با آن ها قطع مکن.

كفر و فسق سبب سقوط حق خویشاوندى نمى‌شود، بلكه صله رحم در این گونه موارد نیز امرى پسندیده است و چه بسا موجب هدایت و نجات بستگان از گمراهى شود. راوى مى‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم: «كسانى با من خویشاوندى‌دارند، امّا با من هم‌عقیده نیستند، آیا براى آنان بر عهده‌ام حقّى است؟ فرمود: بلى؛ حق خویشاوندى را چیزى قطع نمى‌كند و اگر با تو هم‌عقیده باشند، براى آنان دو حق است؛ یكى حقّ خویشاوندى و دیگرى حقّ اسلام. «4»
 
روش‌هاى رسیدگى به خویشان‌
برخى از روش‌هاى صله رحم و حمایت از خویشاوندان عبارتند از:

1.  كمك جانى: مى‌توان گفت كه بزرگ‌ترین مرتبه صله رحم، رسیدگى جانى به خویشان است و آن در جایى است كه جان یكى از بستگان انسان در خطر باشد كه در این صورت وى باید تا پاى جان بایستد و از خویشاوندان خود- در چارچوب اسلام و معیارهاى مكتبى- دفاع كند، تا ضرر را از او دفع نماید. رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: مَنْ مَشى‌ إِلى‌ ذى‌ قَرابَةٍ بِنَفْسِهِ وَ مالِهِ لِیَصِلَ رَحِمَهُ أَعْطاهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ أَجْرَ مِأَةِ شَهیدٍ «5» هر كس با جان و مالش، صله رحم كند، خداى متعال اجر صد شهید به او مى‌دهد.

2. كمك مالى: اگر در مواردى میان بستگان انسان افراد نیازمند وجود دارد، رسیدگى مالى به ایشان لازم و از درجه اهمّیّت بالایى برخوردار است. امیر مۆمنان على علیه السلام نیز مى‌فرماید: فَمَنْ أَتاهُ اللَّهُ مالًا فَلْیَصِلْ بِهِ قَرابَتَهُ«6» كسى كه از سوى خدا ثروتى به دست آورد، باید بستگان خویش را به وسیله آن دستگیرى كند.

3. كمک فكرى: رسیدگى فكرى در جایى است كه یكى از بستگان انسان براى هدایت‌شدن نیاز به راهنمایى دارد. به عنوان مثال: یكى از اقوام انسان اهل نماز و روزه نیست، اگر رفتن نزد وى و راهنمایى او، سخن‌گفتن از فضیلت نماز و روزه و ترساندن از پیامدهاى ترك نماز و روزه در او مۆثّر مى‌شود، بر انسان لازم است كه نزدش رفته و به او كمك فكرى كند و این از مصادیق امر به معروف و نهى از منكر است. به استفتایى در این زمینه توجّه فرمایید:

«آیا انسان مى‌تواند از نظر شرعى با خویشاوندانى كه بى‌تقوا و بى‌نماز و ضدّ انقلابند از قبیل پدر، مادر، خواهر و غیره قطع رحم نماید؟ جواب: قطع رحم جایز نیست، ولى باید آن‌ها را با مراعات موازین امر به معروف و نهى از منكر كند.» «7»

4.كمک عاطفى: گاهى رفتن به منازل خویشان، سلام و احوال‌پرسى، تلفن‌زدن و نامه‌نوشتن، محبّت ایجاد مى‌كند و سبب دل‌جویى از خویشان مى‌شود. امیر مۆمنان علیه السلام فرمود: صِلُوا أَرْحامَكُمْ وَ لَوْ بِالتَّسْلیمِ «8» با بستگان خود صله رحم كنید، گرچه با سلام‌كردن (به آنان) باشد. امام صادق علیه السلام نیز مى‌فرماید:

پیوند میان برادران آن گاه كه پیش هم هستند، دیدار همدیگر است و در مسافرت نامه‌نوشتن به یكدیگر. «9» گاهى نیز شركت در غم و شادى خویشان از موارد صله رحم است؛ شركت در مراسم تشییع جنازه و مجالس ترحیم و دل‌جویى از بازماندگان آنان، و نیز شركت در مجالس جشن و سرور ایشان، رسیدگى عاطفى به آنان‌بوده، در تقویت و تحكیم رابطه خویشاوندى نقش مۆثّرى دارد.

5. ترک آزار: یكى از برترین روش‌هاى صله رحم با خویشاوندان، ترك اذّیت و آزار آنان است. بدین معنا كه پرهیز از غیبت، تهمت، زخم زبان و شماتت آنان، دخالت‌نكردن در زندگى آن‌ها به عناوین مختلف، عیب‌جویى‌نكردن از آنان و ... از برترین موارد صله رحم است. امام صادق علیه السلام دراین باره فرمود: أَفْضَلُ ما تُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ كَفُّ الْأَذى‌ عَنْها «10» برترین چیزى كه به آن صله رحم مى‌شود، خوددارى‌كردن از اذّیت و آزار آنان است.
صله رحم

آثار رسیدگى به خویشان‌
صله رحم آثار و فواید ارزنده‌اى براى انسان در بر دارد كه در این‌جا به برخى از آن‌ها اشاره مى‌كنیم:

1. طول عمر: یكى از مهم‌ترین آثار صله رحم، طولانى‌شدن عمر است. امام رضا علیه السلام در این باره فرمود:

یَكُونُ الرَّجُلُ یَصِلُ رَحِمَهُ فَیَكُونُ قَدْ بَقِىَ مِنْ عُمْرِهِ ثَلاثُ سِنینَ فَیُصَیِّرُهَا اللَّهُ ثَلاثینَ سَنَةً وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ «11» چه بسا مردى كه تنها سه سال از عمرش باقى مانده است، امّا خدا به خاطر صله رحم، باقى‌مانده عمرش را به سى سال مى‌رساند و خدا آنچه را مى‌خواهد، انجام مى‌دهد. شخصى به نام مَیسِر از امام باقر یا امام صادق علیهم السلام نقل كرده كه آن حضرت فرمود: اى مَیسر! گمان مى‌كنم به خویشان خود نیكى مى‌كنى؟ گفتم: آرى فدایت شوم! من در نوجوانى در بازار كار مى‌كردم و دو درهم مزد مى‌گرفتم، یك درهم آن را به عمّه‌ام و درهم دیگر را به خاله‌ام مى‌دادم. آن‌گاه امام فرمود: به خدا سوگند تا كنون دو بار مرگت فرا رسیده، ولى به خاطر صله رحم به تأخیر افتاده است. «12»

2.فراوانى روزى: حضرت سجّاد علیه السلام فرمود: مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَمُدَّ اللَّهُ فى عُمْرِهِ وَ أَنْ یَبْسُطَ لَهُ فى رِزْقِهِ فَلْیَصِلْ رَحِمَهُ ... «13» هر كس دوست دارد، خدا عمرش را طولانى و روزى‌اش را افزایش دهد، باید صله رحم كند.

3.حسن خلق: امام صادق علیه السلام فرمود: صِلَةُ الْأَرْحامِ تُحْسِنُ الْخُلْقَ «14» رسیدگى به خویشان، اخلاق را نیكو مى‌كند.

4. پاكى اعمال و دفع بلا: امام باقر علیه السلام فرمود: صِلَةُ الْأَرْحامِ تُزَكِّى الْأَعْمالَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوى‌ ... «15» رسیدگى به خویشان، اعمال را پاك مى‌كند و بلا را دور مى‌سازد.

5. آسانى حساب: امام صادق علیه السلام فرمود: صِلَةُ الرَّحِمِ تُهَوِّنُ الْحِسابَ یَوْمَ الْقِیامَةِ ... وَ تَقى مَصارِعَ السُّوءِ «16» رسیدگى به خویشان حساب روز قیامت را آسان كرده و از مرگ بد جلوگیرى مى‌كند.

6. آبادى شهرها: امام صادق علیه السلام فرمود: صِلَةُ الرَّحِمِ وَ حُسْنُ الْجَوارِ یَعْمُرانِ الدِّیارَ صله رحم و خوش‌رفتارى با همسایه شهرها را آباد مى‌كند.
 
نفرین بر قطع کنندگان رحم
قطع رحم و ترك رسیدگى به خویشان و بستگان در اسلام سخت مورد نكوهش قرار گرفته است. خداوند تعالى كسانى را كه از خویشاوندان خود بریده، با آنان قطع رابطه مى‌كنند، در سه جاى قرآن مورد لعن و نفرین قرار داده است. «17» از جمله در آیه‌اى مى‌فرماید: فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ أُولئِكَ الَّذینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ «18» اگر از فرمان خدا روى‌گردان شوید، آیا جز این انتظار مى‌رود كه در زمین فساد كنید و قطع رحم نمایید؟ آن‌ها كسانى هستند كه خداوند آنان را لعنت كرده است. امام صادق علیه السلام در ضمن بیان خود به نقل از پدرش فرمود: پدرم حضرت سجّاد علیه السلام فرمود: إِیَّاكَ وَ مُصاحَبَةَ الْقاطِعِ لِرَحِمِهِ فَإِنَّهُ وَجَدْتُهُ مَلْعُوناً فى‌ كِتابِ اللَّهِ فى ثَلاثِ مَواضِعَ «19» از معاشرت و دوستى با كسى كه با بستگان خود قطع رابطه كرده بپرهیز، زیرا چنین كسى را در كتاب خدا (قرآن) در سه جا مورد لعن و نفرین یافته‌ام.

بارالها بحق محمّد و آله الطاهرین عمل به آموزه های معصومین علیهم السلام را توشه راهمان قرار بده. اللهم صل علی محمد و آل محمّد و عجّل فی فرج مولانا صاحب الزمان.

 پی نوشت ها:
1.نساء (4) ، آیه 36 .
2. نساء (4) ، آیه 1 .
3.نهج البلاغه ، نامه 31 ، ص 939 .
4.بحارالانوار ، ج 74 ، ص 131 .
5. وسائل الشیعه ، ج 6 ، ص 287 .
6.نهج البلاغه ، خطبه 142 ، ص 432 .
7.استفتاآت ، ج 1 ، ص 488 .
8.اصول كافى ، ج 2 ، ص 155 .
9. همان ، ص 670 .
10.همان ، ص 151 .
11.اصول كافى ، ج 2 ، ص 150 .
12. بحارالانوار ، ج 6 ، ص 264 .
13.اصول كافى ، ج 2 ، ص 156 .
14.بحارالانوار ، ج 74 ، ص 114 .
15.اصول كافى ، ج 2 ، ص 152 .
16.بحارالانوار ، ج 71 ، ص 104 .
17. بقره (2) ، آیه 27 ، رعد (13) ، آیه 25 و محمد (47) ، آیات 22 ـ 23 .
18.محمد (47) ، آیات 22 ـ 23 .
19. سفینة البحار ، ج 1 ، ماده رحم .

 

موضوعات مرتبط: احادیث و سخنان چهارده  معصوم علیهم السلام ، خانواده