غیبت کبری

پرش به ناوبریپرش به جستجو

غیبت کبرا به پنهان‌شدن امام زمان از دیدگان پس از وفات چهارمین و آخرین نائب خاص آن حضرت اطلاق می گردد. بین غیبت صغرا و غیبت کبرا فاصله‌‌ زمانی وجود نداشت و تنها تفاوت آن است که بر خلاف دوره غیبت صغرا، امام (ع) در این دوره نماینده مشخصی در بین شیعیان ندارد و مردم باید برای راهنمایی در امور دینی به علمای شیعه مراجعه کنند. بنابر باور شیعه، هرچند امام معصوم در غیبت است، اما جهان و موجوداتش از فیض وجود او همواره بهره‌مندند

محتویات هریک را کلیک کنید

• ۱مفهوم شناسی
• ۲آغاز غیبت کبری
• ۳ویژگی های غیبت کبری
• ۴وظایف شیعه در عصر غیبت‌
• ۵بحث اثبات غیبت کبری
• ۶پانویس
• ۷منابع

مفهوم شناسی

«غیبت امام زمان» به معنای پنهان‌شدن آخرین و دوازدهمین امام و جانشین پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) ملقب به «امام مهدی» از دیدگان است. به اعتقادات شیعه حضرت مهدی علیه السلام در حال حاضر در غیبت به سر می برد که به آن غیبت کبری (طولانی تر) می گویند در قیاس با غیبت صغری (کوتاه تر) که حدود 70 سال بطول انجامید.

آغاز غیبت کبری

غیبت کبری پس از غیبت صغری و با وفات آخرین نائب خاص امام زمان، علی بن محمد سَمری آغاز می‌شود. مشهور است که وی در نیمه شعبان سال ۳۲۹ قمری وفات یافته است[۱]؛ اما شیخ صدوق و فضل بن حسن طبرسی وفات او را در سال ۳۲۸ هجری می‌دانند.[۲]

شش روز پیش از درگذشت علی بن محمد سمری، امام زمان در توقیعی از وفات او و آغاز غیبتی طولانی خبر داد و به او امر کرد که جانشینی برای خود انتخاب نکند. در این توقیع در مورد زمان پایان غیبت آمده است: و ظهوری نخواهد بود مگر بعد از اذن خداوند عزّوجلّ و آن پس از مدت درازی و قساوت دل ها و پر شدن زمین از ستم و بی داد است.[۳]

ویژگی های غیبت کبری

برخی ویژگی‌های این غیبت که آن را از دوران نخست متفاوت می‌سازد، عبارت است از:

1. طولانی بودن: بر خلاف غیبت صغرا، این غیبت، زمانی طولانی را در بر خواهد گرفت.
2. نامشخص بودن پایان آن: اگرچه دورۀ غیبت کبرا محدود خواهد بود؛ اما پایان آن نامشخص است و جز خداوند سبحانه و تعالی از آن آگاهی ندارد.
3. عام بودن نیابت در این دوران: بر خلاف دوران غیبت صغرا که ارتباط مردم با آن حضرت، از راه نواب خاص صورت می‌گرفت، در این دوران دیگر سفارت و نیابت خاص وجود ندارد و یگانه مرجع مردم، نایبان عام آن حضرت هستند که با ملاک‌هایی که در روایات ذکر شده، قابل تشخیص است. در این دوران، مجتهدان جامع شرایط در جایگاه نایب عام، وظیفه ادارۀ جامعه را بر عهده دارند.[۴]
4. دوام فیض آن حضرت در این دوران: به اعتقاد شیعه، گر چه در عصر غیبت مردم از هدایت ظاهری امام زمان عج محرومند اما همچنان آن حضرت واسطه فیض الهی بر عالم است که دوام عالم به وجود او وابسته است و نیز به وسیله حقیقت و نـورانـیـت و بـاطن ذاتش در قلوب شایسته مردم تاءثیر و تصرف مى نماید و آنها را به سـوى مـرتـبـه کـمـال و غـایـت ایـجـاد جـذب مـى کـند. [۵]

در روایتی از امـام سـجـاد(ع ) علیه السلام آمده است:

... مـا کـسـانـى هـسـتـیـم کـه خـدا بـه واسـطـه مـا آسـمـان را بـر فـراز زمـین نگاه داشته و اهـل زمین را از هلاکت نجات بخشیده است . به واسطه ما باران مى بارد و رحمت خدا منتشر مى شـود و زمـیـن بـرکـاتـش را بـیـرون مـى آورد و اگـر نـبود در هر عصر و زمانى امامى از ما اهل بیت در روى زمین ، زمین اهلش را فرو مى برد و هلاک مى کرد... از هنگام خلقت آدم تا قیامت ، زمـیـن از حـجـّت خـدا خـالى نـبوده و نخواهد بود؛ خواه حجّتش در میان مردم آشکار و معروف بـاشـد یـا غـایـب و نـاپـیـدا. بـدون حـجـّت ، خـدا عـبـادت نـمـى گـردیـد. [۶]

وظایف شیعه در عصر غیبت‌

بنابر روایات، شیعیان در عصر غیبت دو گونه وظیفه دارند:

• الف. وظایفى که در برابر احکام و تکالیف شرعى دارند: این وظیفه ویژه عصر غیبت نیست. مؤمنین همواره باید به وظایف دینى خویش وفا کنند و تکالیف خود را ارج نهند؛ امّا در عصر غیبت ناگزیر مى‌باید در فهم احکام دینى به فقهاى شیعه رجوع کنند. در توقیع مبارک حضرت مهدى علیه السلام آمده است که شیعیان باید براى حوادثى که پیش رو دارند به راویان حدیث اهل بیت علیهم السلام رجوع کنند. امام زمان علیه السلام در این روایت به صراحت فرموده است: «آنان حجّت من بر شمایند، و من حجّت خدا بر آنانم».[۷] فقهاى عادل در عصر غیبت از سوى امام علیه السلام داراى نیابت عامّ‌اند. آنان جز تبیین احکام دینى، وظیفه قضاوت و تأسیس حکومت دینى را نیز بر عهده‌ دارند. وظیفه تأسیس حکومت بر فقها در این عصر واجب کفایى است. (ولایت فقیه) اگر فقیهى در تأسیس حکومت توفیق یابد، پیروى از او بر فقهاى دیگر واجب است. در صورتى که تأسیس حکومت اسلامى نیازمند حرکت و قیام همگانى است، قیام بر همه واجب است. چنانچه فقها در تشکیل حکومت توفیق نیابند، این ولایت براى آنان ثابت است.[۸] بدین سان، شیعیان مى‌باید در فراهم آوردن زمینه‌هاى حکومت اسلامى، فقها را یارى رسانند.

• ب. وظایف خاص عصر غیبت: غایب بودن امام معصوم علیه السلام وظایف و تکالیفى ویژه براى شیعیان مى‌آفریند. محققین در بیان وظایف شیعه در عصر غیبت به این گونه از وظایف مى‌پردازند و با استفاده از آیات و روایات وظایفى را براى شیعیان برمى‌شمارند. عالم فقیه سید محمدتقى موسوى اصفهانى در کتاب «مکيال المکارم فى فوائد الدعاء للقائم» به تفصیل در این باره سخن رانده است و هشتاد وظیفه از وظایف شیعیان را برشمرده است. برخى از این وظایف عبارت‌اند از:

1. کسب معرفت درست از امام زمان علیه السلام: امام‌شناسى از بنیادهاى اعتقادى شیعه است و بنابر آن شیعیان در هر عصرى باید امام معصوم علیه السلام را بشناسند و از او معرفتى درست و استوار بدست آورند. در روایاتى از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز بدین وظیفه اشارت رفته است؛ همانند روایتى که مى‌فرماید: «هر کس بمیرد در حالى که امام زمان علیه السلام خویش را نمى‌شناسد، به مرگ جاهلیت مرده است».[۹] وظیفه شناخت امام علیه السلام در عصر غیبت به صورتى اکیدتر خود مى‌نماید؛ زیرا بنابر روایات در این روزگار زمینه شبهات و انحرافات بیشتر است و شیعیان به آزمون‌هاى دشوار گرفتار مى‌آیند و بسیارى از آنان مى‌لغزند و از راه بدر مى‌روند. از این رو امامان معصوم علیهم السلام پیروان خویش را سفارش کرده‌اند که در عصر غیبت به خدا پناه آورند و از او بخواهند تا با شناخت ژرف و استوار از امام، ایمن مانند و از لغزش در دین مصونیت یابند.[۱۰]
2. انتظار فرج و دعا براى ظهور (انتظار)
3. رعایت ادب در نام بردن امام زمان علیه السلام: در عصر غیبت نباید نام مبارک امام زمان علیه السلام را بر زبان آورد؛ بلکه باید از او با القاب خجسته‌اش یاد کرد؛ همانند حجت، قائم، مهدى و صاحب الامر علیه السلام. روایات و آراى برخی علما در این باره بسیارند. بنابر برخى از آنها به هیچ روى نباید نام آن حضرت (یعنى م، ح، م، د) را بر زبان آورد.
4. محبت به حضرت مهدى علیه السلام
5. اظهار شوق براى دیدار امام علیه السلام و دعا براى آن و اندوهگین بودن براى فراق آن حضرت. (ملاقات با امام زمان علیه السلام)
6. تبلیغ فضائل و مناقب امام علیه السلام
7. دعا و صدقه براى سلامتى امام علیه السلام
8. انجام اعمال و عبادات مستحبى به نیابت از امام علیه السلام
9. تسلیم بودن و بى‌تابى نکردن براى ظهور
10. تعیین نکردن وقت ظهور و تکذیب کسانى که وقتى براى آن معین مى‌کنند.
11. پیوسته به یاد امام علیه السلام بودن و دلشکستگى هنگام یاد آن حضرت علیه السلام
12. خوشحال کردن مؤمنین و یارى رساندن به آنان
13. احترام به نزدیکان و منسوبین به امام علیه السلام
14. بزرگداشت اماکن منسوب به امام علیه السلام
15. عرضه حاجات به امام علیه السلام
16. مقدم داشتن خواسته‌هاى امام علیه السلام بر خواسته‌هاى خویش
17. توسّل و طلب شفاعت
18. دعوت مردم به آن حضرت علیه السلام
19. برخاستن هنگام شنیدن نام امام علیه السلام: در روایات است که در مجلسى نزد امام رضا علیه السلام از آن حضرت نام برده شد. امام رضا علیه السلام برخاست و دست بر سر نهاد و فرمود: «اللَّهُمَّ عَجلْ فَرَجَهُ وَ سَهِّلْ مَخْرَجَه».[۱۱]
20. درخواست صبر از خداوند در زمان غیبت.[۱۲]

بحث اثبات غیبت کبری

آغاز غیبت کبرى و قطع ارتباط با امام زمان و حمله‌هاى اعتقادى مخالفان، موجب حیرت و سرگردانى شمار بسیارى از شیعیان شد؛ چنان که در روایات نیز پیش‌بینى شده بود.[۱۳] از این رو، علماى شیعه مجبور شدند کتاب‌هایى درباره غیبت امام علیه السلام بنگارند، از جمله: «الغیبة» نوشته نعمانى، «کمال الدین» نوشته شیخ صدوق.

از اواخر قرن چهارم، علماى امامیه در کنار احادیث از استدلال‌هاى کلامى و عقلى نیز براى اثبات غیبت امام زمان سود بردند. شیخ مفید (م، ۴۱۳ق) از پیشگامان این حرکت است. وى در کتاب «الفصول العشرة فى الغيبة» مى‌کوشد تا وجود امام غایب را با دو اصل ثابت کند: یکى ضرورت وجود امام علیه السلام در هر دوره زمانى و دیگر، عصمت امام علیه السلام.

دانشمندان دیگر امامیه، مانند سید مرتضى و شیخ طوسى شیوه او را پى گرفتند. شیخ طوسى کتابى به نام «الغیبة» نوشت و جدیدترین استدلال‌هاى روایى و کلامى را براى توجیه غیبت کبرى بکار گماشت.[۱۴][۱۵]

پانویس

1. پرش به بالا↑ پور سید آقایی، تاریخ عصر غیبت صغری، ص181
2. پرش به بالا↑ صدوق، کمال‌الدین، ۱۳۵۹ش، ج۲، ص۵۰۳؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۶۰.
3. پرش به بالا↑ کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، ص 516
4. پرش به بالا↑ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص۳۲۷-۳۲۸
5. پرش به بالا↑ رک: نصیری، محمد ، برکات وجودی حضرت ولی عصر (عج) در عصر غیبت، حصون، سال 1386، ش12
6. پرش به بالا↑ کمال الدین و تمام النعمه ، ج1، ص207.
7. پرش به بالا↑ الاحتجاج، طبرسى/ ۲- ۱/ ۴۷۰.
8. پرش به بالا↑ کتاب البیع، امام خمینى، ۲/۴۶۶.
9. پرش به بالا↑ الاصول من الکافى، ۱/۳۷۷.
10. پرش به بالا↑ ر.ک الاصول من الکافى، ۱/۳۳۶ و ۳۳۷؛ امامت و مهدویت، ۲/ ۲۵۹-۱۹۱.
11. پرش به بالا↑ منتخب الاثر، ۵۰۶.
12. پرش به بالا↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، فرهنگ شيعه، ص456
13. پرش به بالا↑ بحارالانوار، ۵۱/۶۸.
14. پرش به بالا↑ تاریخ سیاسى غیبت امام دوازدهم، ۲۲۳.
15. پرش به بالا↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، فرهنگ شيعه، ص353

منابع

• پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، فرهنگ شيعه، قم، زمزم هدایت، 1386ش.
• شیخ صدوق، محمد بن على، كمال الدين و تمام النعمة - تهران، اسلامیه، چاپ دوم، 1395ق.
• سلیمیان، خدامراد، فرهنگ نامه مهدویت، بنياد فرهنگي حضرت مهدي موعود (عج)
• نصیری، محمد ، برکات وجودی حضرت ولی عصر (عج) در عصر غیبت، حصون، سال 1386، ش12

رده‌ها: 

• امام زمان (عج)
• مهدویت
• اعتقادات

آداب انتظار در عصر غیبت امام زمان چیست؟

در روایات فراوانی از پیامبر اکرم ـ صل الله علیه و آله ـ و سلمبه محبت و دوستی با اهل بیت ـ علیهم السلام ـ و دشمنی با دشمنان ایشان تأکید شده و این، به همه زمان ها مربوط است؛ امّا در برخی روایات به صورت ویژه به دوستی با دوستان حضرت مهدی ـ علیه السلام ـ و دشمنی با دشمنان آن حضرت سفارش شده است.

کد خبر:۷۹۵۴۵۸

تاریخ انتشار:۲۸ فروردين ۱۳۹۸ - ۱۰:۲۷17 April 2019

در آموزه های ارزنده معصومان علیهم السلام برای منتظران راستین حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آن چنان جایگاه و منزلتی برشمرده شده که به راستی جای شگفتی است[2] .و این پرسش را پیش رو قرار می دهد که چگونه ممکن است چنین حالتی (انتظار) از چنین ارزشی والا برخوردار باشد.

بی گمان شخصیّت انسان ها متأثر از رفتارهایی است که در زندگی انجام می دهند. این رفتارها، براساس آموزه های دینی، دارای اعتبار و ارزش متفاوتی خواهند بود. از نگاه آیات و روایات معصومان علیهم السلام برترین انسان ها، کسانی هستند که با رفتار خود، اسباب خوشنودی پروردگار جهانیان را فراهم می آورند.

در این نوشتار کوتاه، برآنیم بخشی از رفتارهای عصر انتظار را که موجب این همه عظمت می شود به اختصار بررسی کنیم.

وظایف انسان ها در این دوران، به دو دسته تقسیم می شود؛

الف) وظایف عامّ

این وظایف، در سخنان معصومان علیهم السلام در شمار بایسته های عصر انتظار یاد شده است؛ امّا ویژة این دوران نیست و لازم است در همة زمان ها انجام شود. شاید ذکر آن ها در شمار وظایف دوران غیبت، به سبب تأکید بوده است. برخی از این وظایف بدین قرار است:

1. شناخت امام هر زمان

از وظایفی که در هر زمان، به ویژه در عصر غیبت برای پیروان آموزه های اسلامی مورد تأکید و سفارش واقع شده، تحصیل شناخت و معرفت دربارة امام آن زمان است.

امام صادق علیه السلام خطاب به فضیل فرمود: امام خود را بشناس که اگر امام خود را شناختی، دیر و زود شدن این امر، آسیبی به تو نخواهد رساند... .[3]

بی گمان، شناخت امام، از شناخت خداوند متعال جدا نیست؛ بلکه یکی از ابعاد آن است؛ چنان که در دعای شریف معرفت، به خداوند متعال عرض می کنیم؛

اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی نَفْسَکَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِیکَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی رَسُولَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی رَسُولَکَ لَمْ أَعْرِفْ حجّتکَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی حجّتکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حجّتکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِینِی؛[4]

خدایا! خودت را به من بشناسان که اگر خود را به من نشناسانی، پیامبرت را نمی شناسم. خدایا! رسول خود را به من بشناسان که اگر رسول خود را به من نشناسانی، حجّت تو را نمی شناسم. خدایا! حجّتت را به من بشناسان که اگر حجّت خود را به من نشناسانی، از دین خود گمراه می شوم.

از روایات معصومان علیهم السلام به روشنی استفاده می شود که در بندگی خدای متعال، همه فضیلت ها و ارزش ها به داشتن معرفت امام علیه السلام و ملتزم شدن به آن بر می گردد؛ به طوری که اگر کسی این اکسیر گرانقدر را در اختیار داشته باشد، از نگاه آن چه مطلوب خداوند متعال است، هیچ کمبودی ندارد.

2. پایداری بر حبّ اهل بیت علیهم السلام

یکی از وظایف مهم ما در هر عصر و زمان، محبت و دوستی با اهل بیت پیامبر صل الله علیه و آله و سلم به عنوان دوستان خداوند است. در دوران غیبت واپسین پیشوای معصوم، به سبب پنهان زیستی امام ممکن است عواملی انسان را از این وظیفة مهم دور سازد؛ از این رو در روایات، سفارش شده است که بر محبت به آن انوار مقدس، پایدار باشیم.

3. پرهیزگاری و رعایت تقوای الهی

پروای الهی در همه زمان ها لازم و واجب است؛ اما در دوران غیبت، اهمیت بیشتری دارد، چون در این دوران، عوامل فراوانی دست به هم داده است تا انسان ها را به بیراهه کشانده، گمراه سازند.

امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: همانا برای صاحب الامر غیبتی هست؛ پس بنده تقوای الهی پیشه نماید و به دین او چنگ زند.[5]

آن حضرت همچنین فرمود: هرکس شاد می شود از آن که از یاران قائم باشد، پس باید پرهیزگار بوده، به نیکویی های اخلاقی عمل کند؛ در حالی که منتظر است. پس اگر از دنیا برود و پس از آن، قائم قیام نماید، پاداشی مانند آن کس که قائم را درک کند، خواهد داشت. پس کوشش کنید و منتظر باشید. گوارایتان باد ای گروه مورد رحمت الهی واقع شده!. [6]

4. پیروی از دستورهای امامان ـ علیهم السلام

از آن جا که تمام امامان علیهم السلام نور واحد هستند، دستورها و فرموده های ایشان نیز یک هدف را دنبال می کند؛ بنابراین پیروی از هر کدام، پیروی از همة آن هاست و در زمانی که یکی از آن ها در دسترس نیست، دستورهای دیگران چراغ راه هدایت است.

امام صادق علیه السلام در پاسخ کسی که گفت: «شنیده ایم که صاحب الامر غایب خواهد شد؛ پس چه کنیم؟» فرمود:

چنگ بزنید به آنچه [از پیشوایان قبل] در دستتان است، تا این که امر بر شما آشکار شود.[7]

5. دستگیری از ضعیفان و فقیران

کمک به ضعفا و محرومان در همة زمان ها کاری بس ارزشمند است و در دین اسلام به آن سفارش شده است؛ اما به سبب غیبت امام، در دوران غیبت ارزش بیشتری دارد.

امام باقر علیه السلام فرمود: ... هر آینه قوی شما ضعیفتان را کمک کند و ثروتمندتان بر فقیرتان عطوفت ومهربانی نماید و فرد برای برادر دینی خود... خیرخواهی نماید. پس اگر شخص در این حال از دنیا رفت پیش از آن که قائم ظهور کند، شهید از دنیا رفته است... .[8]

البته این فقر گاهی فقر اقتصادی و گاهی فقر فرهنگی و معنوی است.

ب. وظایف ویژه

اما وظایف خاص، وظایفی است که به نوعی با غیبت حضرت مهدی علیه السلام در ارتباط است.

1. دوستی با دوستان و دشمنی با دشمنان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در روایات فراوانی از پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلمبه محبت و دوستی با اهل بیت علیهم السلام و دشمنی با دشمنان ایشان تأکید شده و این، به همه زمان ها مربوط است؛ امّا در برخی روایات به صورت ویژه به دوستی با دوستان حضرت مهدی علیه السلام و دشمنی با دشمنان آن حضرت سفارش شده است.

امام باقر علیه السلام از رسول خدا صل الله علیه و آله و سلم روایت می کند که فرمود: خوشا بر احوال کسی که قائم اهل بیت مرا درک کرده و در غیبت و پیش از قیامش، پیرو او باشد؛ دوستانش را دوست بدارد و با دشمنانش دشمن باشد. چنین کسی، روز قیامت از رفقا و دوستان من و گرامی ترین امت من خواهد بود[9].

2. صبر بر سختی های دوران غیبت

امروزه کم نیستند افرادی که به دلیل هایی، باور به آن امام غایب و یاد آن حضرت را برنمی تابند. در این راه از هرگونه ایجاد مانع و اذیّت و آزار فرو نمی گذارند. از آن جا که یکی از آموزه های مهم دینی صبر بر مشکلات و مصیبت ها است. لازم است در این دوران، بیش از هر زمان دیگر در برابر این مشکلات و مصیبت ها شکیبایی داشته باشیم.

عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: رسول گرامی اسلام صل الله علیه و آله و سلم فرمود: «پس از سپری شدن دوران شما، مردمی بر سر کار خواهند آمد که هر فرد آنان، پاداش پنجاه تن از شما را داراست.» عرض کردند: «ای رسول خدا! ما در جنگ بدر و احد و حنین در رکاب شما جنگیدیم و دربارة ما آیاتی از قرآن نازل شد.» فرمود: «اگر شما آن چه را آن ها تحمّل کردند متحمّل شوید، از صبر و شکیبایی آنان برخوردار نخواهید بود».[10]

امام حسین بن علی علیهما السلام فرمود: ...اما صبر کننده بر اذیّت و تکذیب در غیبت او، بسان مجاهدی است که با شمشیر در رکاب پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم با دشمنان مبارزه کند[11].

3. دعا برای فرج حضرت مهدی ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف

دعا و نیایش در فرهنگ اسلامی جایگاه والایی دارد. یکی از مصادیق دعا می تواند رفع گرفتاری های همه انسان ها باشد. در نگاه شیعه، این مهم تحقق نمی یابد، مگر زمانی که واپسین ذخیره الهی از پس پرده غیبت بیرون آمده جهان را به نور خود روشن سازد؛ از این رو است که در برخی روایات سفارش شده است برای فرج و گشایش، دست به دعا برداریم.

آری؛ کسی که در انتظار آمدن مولای خود به سر می برد، از خداوند تعجیل امر فرج او را درخواست خواهد کرد؛ به ویژه آن که بداند با فرج و ظهور او زمینه هدایت، رشد و کمال جامعه بشری به طور کامل فراهم می شود. در روایت است که خود آن حضرت در بخشی از توقیع شریف فرمود: وَاَکثِرُوا الدُّعاء بِتَعجیلِ الفَرَجِ؛ وبرای تعجیل فرج بسیار دعا کنید.[12]

البته هر کس می داند سفارش امام به دعا ، فقط ادای کلمات و لقلقة زبان نیست ـ گرچه خواندن دعا هم ثواب مخصوصی دارد ـ بلکه منظور توجه قلبی دائم به معنا و مفهوم این دعا و توجه به این است که در دورة غیبت، امر دین و دینداری و اعتقاد صحیح به غیبت و امامت، کار دشواری است که فقط از آدم اهل یقین و با استقامت ساخته است.[13]

4. آماده باش دائمی

از مهم ترین وظایف در دوران غیبت، آمادگی دائمی و راستین است.

امام باقر علیه السلام ذیل آیة شریف اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُو ؛ فرمود: اصْبِرُوا عَلَی أَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَ صَابِرُوا عَدُوَّکُمْ وَ رَابِطُوا إِمَامَکُمْ المنتظر؛[14] بر انجام واجبات، شکیبایی کنید و در برابر دشمنان، یکدیگر را یاری نمایید و برای یاری پیشوای منتظَر، همواره آمادگی خود را حفظ کنید.

5. بزرگداشت نام و یاد آن حضرت

یکی از مسئولیت های شیعه درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در این دوران، بزرگداشت نام و یاد آن حضرت است. این بزرگداشت، جلوه های فراوانی دارد. از تشکیل نشست های دعا و نیایش گرفته تا اقدام های فرهنگی و ترویجی و از تشکیل حلقه های بحث و گفت وگو گرفته تا پژوهش های بنیادین و سودمند، همه و همه می تواند در راستای اعتلا به این نام بزرگ باشد.

6. پیروی و تبعیت از علمای راستین

یکی از وظایف دوران غیبت پیروی از علمای راستین یا نواب عام است که در دستورات پیشوایان الهی آمده است. امام زمان خود فرمودند: در آینده به راویان احادیث ما (عالمان دینی) مراجعه کنید، زیرا آنان حجت من بر شما و من حجت خدا بر آن ها هستم. [15]

7. حفظ پیوند با مقام ولایت

حفظ و تقویت پیوند قلبی با امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف و تجدید دائمی عهد و پیمان یکی دیگر از وظایف مهمی است که هر شیعه منتظر در عصر غیبت بر عهده دارد.

هر آن که جانب اهل وفا نگه دارد خداش در همه حال از بلا نگه دارد
گرت هواست که معشوق نگسلد پیوند نگاه دار سر رشته تا نگه دارد

امام باقر علیه السلام درباره ثابت قدمان بر امر ولایت فرموده است: زمانی بر مردم آید که امامشان غیبت کند. خوشا بر افرادی که آن زمان، بر امر ما ثابت بمانند. کمترین ثوابی که برای آن ها خواهد بود، این است که باری تعالی به آن ها ندا کرده و فرماید: «ای بندگان و ای کنیزان من! به نهان من ایمان آوردید و غیب مرا تصدیق کردید؛ پس به ثواب نیکوی خود شما را مژده می دهم و شما بندگان و کنیزان حقیقی من هستید. از شما می پذیرم و از شما در می گذرم و برای شما می بخشم و به واسطة شما باران بر بندگانم می بارم و بلا را از آن ها بگردانم و اگر شما نبودید، بر آن ها عذاب می فرستادم... . [16]

شکی نیست که امامان معصوم علیهم السلام سخنی از نزد خود نمی گویند و آنچه در این سخن بدان اشاره فرموده اند بر گرفته از علومی است که از پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم و آن حضرت نیز از وحی الهی دریافت کرده است؛ بنابراین جای هیچ تردیدی باقی نخواهد ماند.

بنابراین یکی از کارهایی که این پیوند را ناگسستنی می کند، تجدید عهد هر روزه با آن یار سفر کرده است. در این باره سفارش شده است در پگاه هر روز، زانوی ادب مقابل ساحت آن امام همام بر زمین نهاده، به دستور امام صادق علیه السلام این عهدنامه را نجوا کنیم. اگر کسی چهل صبح چنین کند، امید است از یاران آن حضرت باشد. دعایی که این گونه آغاز می شود:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ اللَّهُمَّ بَلِّغْ مَوْلَایَ صَاحِبَ الزَّمَانِ عجل الله تعالی فرجه الشریف أَیْنَمَا کَانَ وَ حَیْثُمَا کَانَ مِنْ مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا سَهْلِهَا وَ جَبَلِهَا عَنِّی وَ عَنْ وَالِدَیَّ وَ عَنْ وُلْدِی وَ إِخْوَانِی التَّحِیَّةَ وَ السَّلَامَ عَدَدَ خَلْقِ اللَّهِ وَ زِنَةَ عَرْشِ اللَّهِ...؛[17]

--------------------------------------------------------------------------------

[2]. امام سجّاد علیه السلام در این باره فرمود: «مردم زمان غیبت آن امام که معتقد به امامت و منتظر ظهور او هستند، از مردم هر زمانی برترند؛ زیرا خداوند عقل و فهم و معرفتی به آن ها داده که غیبت، نزد آنان به منزلة مشاهده است ...»؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج1، ص319، ح2.

[3] . شیخ کلینی، کافی, ج 1، ص 371، ح 2.

[4]. همان، ص 342 ، باب فی الغیبة، ص 335.

[5] . همان، ص 336؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 51.

[6] . نعمانی، الغیبة، ص200.

[7] . شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ص 159، ح 5 و 4.

[8] . طبری آملی، محمد بن ابی القاسم ، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ص 113.

[9] . شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 286، ح 2.

[10] . شیخ طوسی, کتاب الغیبة, ص456؛ الخرائج و الجرائح, ج3, ص1149.

[11] . شیخ صدوق, کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 317، ح 3؛ عیون اخبار الرضا علیه السلام ، ج 1، ص 68، ح 36.

[12] . همان، ج 2، ص 483، ح 4.

[13] . سعادت پرور، علی، ظهور نور، ص103.

[14] . نعمانی, الغیبة، ص199.

[15] . طبرسی، احتجاج، ج 2، ص 469.

[16] . شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج1، ص330، باب 31، ح15.

[17]. کفعمی، ابراهیم بن علی ، مصباح کفعمی، ص550 نیز ر.ک: شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.

[مجله شماره 6 : - مقالات]

سه نظریه در مورد غیبت امام زمان(عج)کیفیت غیبت چگونه است؟

امام صادق(ع) فرمودند: قائم دو غیبت دارد؛ یکی کوتاه و یکی بلند. در اولی جز شیعیان خاص کسی جای او را نداند و در دیگری تنها خادمین محرم او جای او را بدانند.

بحث در چگونگی غیبت امام است که شامل ۵ عنوان فرعی می شود. اقسام غیبت امام، کیفیت غیبت، شروع غیبت امام از کجا بوده است، مدت غیبت امام و امکان ارتباط با امام در دوران غیبت از این جمله است.

بحث اول اقسام غیبت امام است. وقتی به روایات این باب مراجعه می کنیم غیبت به دو بخش کوتاه مدت معروف به صغری و یکی به عنوان غیبت طولانی مدت معروف به کبری تقسیم شده است.

ما ویژگی های غیبت صغری و تفاوت این دوران با دوران غیبت کبری را بیان می کنیم.

امام صادق(ع) فرمودند «لِلْقَائِمِ غَیْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا قَصِیرَةٌ وَ اَلْأُخْرَی طَوِیلَةٌ اَلْأُولَی لاَ یَعْلَمُ بِمَکَانِهِ إِلاَّ خَاصَّةُ شِیعَتِهِ وَ اَلْأُخْرَی لاَ یَعْلَمُ بِمَکَانِهِ إِلاَّ خَاصَّةُ مَوَالِیهِ فِی دِینِهِ» یعنی قائم(عج) دو غیبت دارد یکی کوتاه و دیگری بلند، در اولی جز شیعیان خاص کسی جای او را نداند و در دیگری تنها خادمین محرم او جای او را بدانند.

لذا در دوره غیبت صغری خواص شیعه با امام مرتبط بودند اما امام در دوره غیبت کبری، مرتبطین امام به سردستگی حضرت خضر(به استناد روایت) همواره سی نفر از خواص کارگزاران حضرت هستند. اینها از نظر زندگی انسان های عادی هستند ولی از بین مردم انتخاب می شوند. طول عمر آنها محدود است.

روایت دیگر از امام صادق است که فردی روایت می کند «خَرَجْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَلَمَّا نَزَلْنَا اَلرَّوْحَاءَ نَظَرَ إِلَی جَبَلِهَا مُطَلِّلاً عَلَیْهَا فَقَالَ لِی تَرَی هَذَا اَلْجَبَلَ هَذَا جَبَلٌ یُدْعَی رَضْوَی مِنْ جِبَالِ فَارِسَ أَحَبَّنَا فَنَقَلَهُ اَللَّهُ إِلَیْنَا أَمَا إِنَّ فِیهِ کُلَّ شَجَرَةٍ مُطْعِمٍ وَ نِعْمَ أَمَانٌ لِلْخَائِفِ مَرَّتَیْنِ أَمَا إِنَّ لِصَاحِبِ هَذَا اَلْأَمْرِ فِیهِ غَیْبَتَیْنِ وَاحِدَةٌ قَصِیرَةٌ وَ اَلْأُخْرَی طَوِیلَةٌ»

یعنی [از مدینه] خارج شدیم و وقتی که به منزل روحا رسیدیم، حضرت مدتی به کوه بزرگ آنجا نگاه کرده و به من فرمودند: این کوه را می‌بینی‌؟ این کوه از کوه‌های فارس است و نامش «رضوی»است، ما اهل بیت را بسیار دوست می‌داشت، خداوند هم آن را به طرف ما منتقل فرمود، در این کوه هر نوع درخت میوه‌داری یافت می‌شود و دو مرتبه فرمودند: برای خائف و ترسیده، خوب پناهگاهی است. [و فرمودند:] بدان برای صاحب این امر دو غیبت است، یکی کوتاه و دیگری طولانی.

لذا انواع غیبت معلوم شد که حضرت یک غیبت صغری و یک عیبت کبری دارند. روایت دیگری را می خوانم برای اینکه یک مقدار به خود تلنگر بزنیم.

امام عسکری(ع) فرمودند «ان ابنی هو القائم من بعدی یجری فیه سنن الانبیاء: بالتعمیر و الغیبه حتی تقسو قلوب لطول الامد و لا یثبت علی القول به الا من کتب الله عز و جل فی قلبه الایمان و ایده بروح منه»

یعنی پس از من فرزندم قائم است و اوست که مانند پیامبران، عمری دراز و غیبت خواهد داشت در غیبت طولانی او دلهایی تیره گردد .فقط کسانی در اعتقاد به او پای برجا خواهند ماند که خداوند عزو جل دل آنان را به فروغ ایمان ثابت و آنان را با مدد خویش موید گرداند.

این مهم است که ما باید در دوره غیبت کبری خود را در یک حاشیه امنیت قرار دهیم چه بسا ممکن است سرنوشت طلحه و زبیر برای ما هم اتفاق بیفتد.

اما کیفیت غیبت چگونه است؟ اینکه ما می گوییم امام ظاهر نیست به چه معنی است؟

دو نظریه اصلی وجود دارد. اول اینکه امام ظاهر نیست یعنی اینکه او در میان ما زندگی نمی کند و در جای دیگری است. آیا این نظیر دارد؟ بله؛ حضرت عیسی(ع) نظیر این قضیه است. سوره نساء آیات ۱۵۷ و ۱۵۸ به این مسئله اشاره دارد.

«وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ یَقِینًا؛ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ و کَانَ اللَّهُ عَزِیزًا حَکِیمًا»

یعنی و هم از این رو که گفتند: ما مسیح عیسی بن مریم رسول خدا را کشتیم، در صورتی که او را نه کشتند و نه به دار کشیدند بلکه امر بر آنها مشتبه شد؛ و همانا آنان که درباره او عقاید مختلف اظهار داشتند از روی شک و تردید سخنی گفتند و عالم به او نبودند جز آنکه از پی گمان خود می‌رفتند؛ و به طور یقین مسیح را نکشتند؛ بلکه خدا او را به سوی خود بالا برد، و پیوسته خدا مقتدر و کارش از روی حکمت است.

نکته این است که جناب عیسی در زمین زندگی نمی کند. غیبت می کند ولی بالاست. روایات می فرماید در آسمان چهارم زندگی می کند. اما حقیقت آسمان چهارم چیست؟ نمی دانیم.

لذا در مورد چگونگی غیبت امام، یک دیدگاه این است که امام در بین مردم نیست و در جای دیگری زندگی می کند. که شبیه آن در مورد حضرت عیسی رخ داده است. البته هیچ روایتی نداریم که در مورد امام عصر این معنا را تایید کند.

نظر دیگر این است که امام در بین مردم زندگی می کند ولی ظهور ندارد. یک نظریه این است که کسی ایشان را نمی بیند(ناپیدایی)، نظریه دیگر این است که کسی ایشان را نمی شناسد(ناشناسی).

بحث ناپیدایی را در دو آیه قرآن داریم که به اراده خدا ممکن است این اتفاق رخ دهد که فرد حضور داشته باشد ولی او را نبینند. اول اینکه «وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَیْنَکَ وَبَیْنَ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا» یعنی ای پیامبر و چون تو قرآن تلاوت کنی ما میان تو و آنها که به قیامت ایمان ندارند حجابی بداریم که آنها از فهم حقایق آن دور و مستور مانند.

آیه دوم در سوره یس است که می فرماید «وَ جَعَلْنَا مِن بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدّاً وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأَغْشَیْنَاهُمْ فَهُمْ لَا یُبْصِرُونَ» یعنی و پیش روی آنان حائل و سدّی و پشت سرشان نیز حائل و سدّی قرار دادیم، و به طور فراگیر آنان را پوشاندیم، پس هیچ چیز را نمی‏بینند.

در بین روایات هم زیاد داریم که این معنا را تثبیت می کند.

امیرالمومنین می فرماید «تا آن گاه که یکی از فرزندان من از دیدگان مردمان پنهان شود ...پس به پروردگار علی سوگند، حجّت حق بر زمین استوار است. در جاده‌ها حرکت می‌کند. در خانه‌ها و قصرها وارد می شود. و در شرق و غرب زمین به گردش می پردازد. سخن مردم را می‌شنود و بر گروه مردم سلام می‌کند. می‌بیند و دیده نمی‌شود؛ تا زمان ظهورِ وعدة الهی و ندای آسمانی. هان! آن روز، روز شادی فرزندان علی و پیروان اوست»

امام صادق می فرماید «مردم امام خویش را گم می‏کنند، پس آن امام در موسم حج حضور می‏یابد و مردم را می‏بیند، ولی مردم او را نمی‏بینند.»

امام صادق می فرماید «وَ یَغیبُ عَنْهُمْ شَخْصُهُ» شخص او از شما غائب است و یا امام رضا می فرماید «لا یری جسمه» جسمش دیده نمی شود. امام هادی به عبدالعظیم حسنی در مورد امام زمان می فرماید «لانه لایری شخصه» جمسش دیده نمی شود. یا در دعای ندبه می خوانیم «عَزیزٌ عَلَیَّ اَنْ اَرَی الْخَلْقَ وَلا تُری».

دیدگاه دیگری نیز وجود دارد و آن این است که امام در بین ما زندگی می کنند اما ما ایشان را نمی شناسیم.

داستان حضرت یوسف نظیر این مسئله است و امام صادق این مسئله را در ضمن داستان حضرت یوسف بیان می کنند.

«إن فی صاحب هذا الامر لشبها من یوسف، فقلت: فکأنک تخبرنا بغیبة أو حیرة، فقال: ما ینکر هذا الخلق الملعون اشباه الخنازیر من ذلک؟ إن إخوة یوسف کانوا عقلاء الباء اسباطا أولاد انبیاء دخلوا علیه فکلموه وخاطبوه وتاجروه وراودوه وکانوا إخوته وهو أخوهم لم یعرفوه حتی عرفهم نفسه، وقال لهم : أنا یوسف فعرفوه حینئذ فما تنکر هذه الامة المتحیرة أن یکون الله عزوجل یرید فی وقت من الاوقات أن یستر حجته عنهم، لقد کان یوسف إلیه ملک مصر، وکان بینه وبین أبیه مسیرة ثمانیة عشر یوما، فلو أراد أن یعلمه بمکانه لقدر علی ذلک، والله لقد سار یعقوب وولده عند البشارة تسعة أیام من بدوهم إلی مصر، فما تنکر هذه الامة أن یکون الله یفعل بحجته ما فعل بیوسف، وأن یکون صاحبکم المظلوم المجحود حقه صاحب هذا الامر یتردد بینهم، ویمشی فی أسواقهم، ویطأ فرشهم ولا یعرفونه حتی یأذن الله له أن یعرفهم نفسه کما أذن لیوسف حین قال له إخوته: ءإنک لانت یوسف؟ قال: أنا یوسف.»

یعنی در صاحب این امر شباهتی از یوسف است، گفتم: گویا که شما از غیبت یا حیرتی بما خبر می دهید، فرمود: چرا این مردم لعنت شده همچون خوک این مسئله(غیبت) را انکار می کنند؟ برادران یوسف با آنکه افرادی عاقل و با فهم و فرزندان انبیا بودند، بر یوسف وارد شدند، با او سخن گفتنداو را مخاطب قرار دادند، با او داد و ستد کردند و رفت و آمد نمودنددر حالی که آنان برادران یوسف بودند اما درعین حال او را نشناختند، تا وقتی که یوسف خودش را به آنها معرفی کرد و گفت من یوسف هستم.

نظر سومی هم وجود دارد و آن این است که امام به تناسب و فراخور اوضاع گاهی ناپیدا و گاهی ناشناس هستند.

آیت الله صافی گلپایگانی در کتاب ده پرسش می فرمایند «اگرچه فلسفه و صحّت و فایده غیبت، به هریک از دو نحو (غایب‌شدن جسم و ناشناس‌بودن) حاصل می‌شود و این جهات که امر امام (ع) مخفی باشد و کسی او را نشناسد، یا نتواند متعرّض ایشان گردد و سایر هدف‎ها و مقاصدی که در غیبت آن حضرت است، در هر دو حال، حاصل است؛ امّا از جمع بین روایات و حکایات تشرف افراد به خدمت آن حضرت و استفاده تفسیر بعضی از آنها از برخی دیگر، دانسته می‌شود که غیبت آن حضرت به هر دو شکل (ناپیداشدن و ناشناس‌بودن) وقوع دارد.»