اهمیت مقام متعلم و دانشمند(اسـتاد)

 

از دیـدگاه قرآن

 

قـرآن در تـوصیف عظمت مقام دانشمندان می فرماید:

در میان همه ی بندگان الهی،تنها دانشمندان هستند که

در سایه ی علم خویش به مقام رفیع خشیت الهی دست یافته اند.»5ا

.............................................................................................................

 

ارج نهادن به مقام استاد

در ارج نهادن به مقام مـعلم هـمین بـس که در حدیثی دیگر،

 

معلم به عنوان پدری معرفی شده که

 

مقام او

 

از مقام پدری که

 

بـاعث پیـدایش انـسان شده،بالاتر است.

 .........................................................................................................

 

حدیث چنین است:«پدران تو سه نفرند:

یکی آن که تو را متولد کرد

و آنـکـه تـو را علم داد

و آن که دخترش را به تو تزویج کرد

و بهترین این سه پدر،آن است که تو را تـعلیم داد»

 

خواجه نصیر الدین طوسی،علت برتری محبت معلم

بر محبت پدر را آن دانسته است که

پدر-پدری کـه سـبب پیـدایش انسان شده است-

در واقع پدر جسمانی فرد است،اما معلم و مرتبه نفس

بالاتر از جسم است،

مقام پدر روحـانی از پدر جـسمانی بالاتر است.

...........................................................

 

بدین خاطر،محبت نسبت به معلم باید بیشتر از پدر باشد،

 

.....................................................................................

هم چنان که محبت مـعلم نـسبت بـه متعلم شریف تر

از محبت پدر نسبت به فرزندانش است.بر این اساس

می توان گفت:

محبت نسبت به معلم دون مـحبت خـدا و فوق محبت نسبت والدین است.

.....................................................................................................................

تواضع و فروتنی در برابر استاد

 

یک دیگر از راه های ابراز احترام و مـحبت دانـشجو به استاد،

تواضع و فروتنی در برابر استاد اسـت

آیت اللّه حسن زادهـ،درباره ی عـلامه الهی قمشه ای می گوید:

 

«وقتتی در جلسه ی درس،کف پایش را بوسیدم

.................................................................

و خودش در ابتدا توجه نداشت. بند ه در کنارش

دو زانو نشسته بودم و ایشان چهار زانو.لذا توفیق

بوسیدن کف پایش را یافتم.بعد از بوسیدن کف پایش را یافتم.

بعد از بـوسیدنم نـاراحت شد

و بـا من مواجه شد و فرمود:آقا چرا این طور می کنی؟

 

عرض کردم:

 

آقا حق شما بر من بسیار عظیم است،نمی دانم چـه کنم.

مگر به این وسیله دلم تشفی یابد و آرام گیرد

و خودم را لایق نـمی بینم

کـه دسـت مبارک شما را ببوسم.

و چون بدن مبارکش را به خاک می سپردیم،پاهایش را این بنده

در بغل گرفته بودم و به یاد آن شب افـتادم کـه

کف پایش را بوسیدم.

 ......................................................................

خواستم در کنار تربتش تجدید عهد کنم،

ولی حضور مردم مانعم شد»

تواضع در برابر استاد تأثیر مهمی در پیشرفت علمی متعلم دارد.

آیت اللّه حـسن زاده آملی این نکته را از قول استاد بزرگوارش،

الهی قمشه ای،درباره ی خودشان چنین نقل کرده است:

«شبی بعد از درس به من بشارت داد و فرمود:

 

تو در راه علم خیر می بینی.

............................................................

تا این بشارت را از او شنیدم،آمین گفتم و پرسیدم:

 

به چه دلیلی مرا بـشارت بـه خیر می دهید؟

 

فرمود:به دلیل ادب و احترامی که نسبت به استادانت

به کار می بری و تواضعی که پیششان می نمایی

.....................................................................................

 

قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

 

ثلاثَةٌ لا یَستَخِفُّ ِبهِم الّا منافِقٌ بیّنٌ نفاقُهٌ،

................................................................

ذو شَیبَةٍ فی الاسلام وَ مُعلِّمُ الخَیرِ و امامٌ عادلٌ.

«تنبیه الخواطر، ج 2، ص 212»

.........................................................................

رعایت آداب سخن گفتن و رفتار با استاد

 

متعلم باید هنگام سخن گفتن با استاد از الفاظ و واژه هایی کـه

متناسب با شأن استاد است،

استفاده کند

و از به کار بردن برخی الفاظ و عبارات-

از قبیل شنیدی،می دانی،مرد حسابی،چرا، نه،قبول ندارم

،چه کسی چنین گفته است،

این سخنی که شما می گویید در کجاست؟

آن چه به خاطر دارم و یا د یـگران نـقل کـرده اند

با گفتار شما مغایرت دارد و...-

در ارتـباطات بـا اسـتاد پرهیز کند.

اگر متعلم در صدد تفحص بیشتر و بهره گیری بیشتر از استاد باشد،

باید الفاظ و عبارات خویش را تلطیف کند.

مثلا به جای«چرا و قبول ندارم»،لحن خـود را مـلایم کـند

 

و بگوید:اگر کسی از ما علت این امر را بپرسد،چه بـگویم؟

 

یـا اگر کسی نسبت به دعاوی ما چنین انتقاداتی را مطرح بکندة،

باید چه پاسخی بدهیم؟

و...هم چنین در حضور استاد نباید

با مـتعلمان دیـگر در گـوشی صحبت کند،

پر حرفی کند،با صدای بلند و همراه با قهقه بـخندد،

 

بدون اذن استاد پرسشی را مطرح کند،

یا پیش استاد از دیگران غیبت و بدگویی بکند و...

امام صادق(ع)از جدش حضرت علی(ع)نقل می کند:

«از جـمله حـقوق اسـتاد بر تو این است که بسیار از او نپرسی

(او را سؤال پیچ نکنی)و بـه اصـرار از او نپرسی...»

................................

چشم پوشی

 

از برخی اشتباهات احتمالی استاد

 

یکی دیگر از راه های ابراز احترام و محبت به استاد این است که

.........................

 

اگر استاد گاهی در رفتار خـویش بـا متعلم

دچار اشتباهی شده اسـت،

مثلا از روی اشـتباه و بدون این که متعلم کار خلافی مرتکب شده باشد،

به او تندی کند

،یا عبارات عتاب آمیز به کار ببرد،

 

او باید به خاطر تلاش هایی که استاد بـرای او مـتحمل شده است،

از این مـوارد چـشم پوشی کند

..............................................................................

 

و هم چنان حرمت استاد را نگه دارد.

 

بعد از گذشت ایام،در صورتی که فرصت مناسب پیش آید،

به گونه ای محبت آمیز برای استاد توضیح دهد که

در موارد مدنظر استاد،او مقصر نبوده است.

و یا اگـر اسـتاد مطلبی را در کلاس توضیح داده و

توضیح استاد نارسا و یا نادرست است،

.............................................

 

متعلم نباید

به صورت صریح این اشتباه را به استاد گوشزد کند،

 

..........................................................

بلکه باید با اشارات لطیف این اشتباهات را برطرف کند.

بـراساس آیـات متعدد قرآن و احادیث بسیار فراوان

از پیامبر گرامی اسـلام(ص)و ائمـه ی معصومین(ع)،

علم آموزی و دانش گستری از اهمیت

و قد است زاید الوصفی برخوردار است،

.................................................................

تا بدان حد که مقام یک عـالم عـامل

مـساوی

 

مقام هفتاد هزار عابد معرفی شده است.

................................................

 

برای گسترش و توسعه ی ایـن سنت حسنه،

اسلام به همه ی متدینان توصیه اکید کرده است که

در همه حال پاسدار راستین مقام علم و علما بـاشند.

هم چـنین،راه های مـتعددی برای ابزار احترام و محبت

به استادان مطرح کرده است که

بـرخی از مـهم ترین آن ها عبارت اند از:

 

1.ارج نهادن به مقام استاد

 

2.تواضع و فروتنی در برابر استاد

 

3.رعایت آداب سخن گفتن و رفتار با استاد 

 

4.چشم پوشی از برخی اشـتباهات احـتمالی استاد

 

احترام به علماء و اساتید


1. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

أكرِموا العلَماءَ فانّهم ورثةُ الانبیاءِ

فَمَن أكرَمَهُم فَقد أكرَمَ اللهَ و رسولَهُ.

«نهج الفصاحه، ح 450»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

عالمان را گرامی بدارید كه آنان وارث پیامبران‌اند،

پس هر كس آنها را گرامی بدارد

و اكرام كند،

همانا خدا و رسولش را گرامی داشته است.




2. قال الامام علی - علیه السّلام - :

‌مَنْ وَقَّرَ عالِماً فَقَد وَقَّرَ رَبَّهُ.

«شرح غررالحكم، ج 5، ص 351»

امام علی - علیه السّلام - فرمود:

كسی كه به عالمی احترام گذارد،

همانا به خداوند احترام گذارده است.

3. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

مَن‎ْ أكرَمَ عالِماً فَقَد أكرَمَنی

وَ مَن أكرَمَنی فَقَد أكرَمَ اللهَ و مَنْ أكرَمَ الله فَمَصیرُهُ الی الجَنَّةِ.

«جامع الاخبار، ص 111»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

هر كس عالمی را گرامی بدارد،

مرا گرامی داشته و هركس مرا گرامی بدارد

و اكرام كند، خدا را گرامی داشته

و اكرام نموده و هركس خدا را اكرام كند،

به سوی بهشت روانه خواهد شد.




4. قال الامام الكاظم - علیه السّلام - :

عَظِّمِ العالِمَ لعِلمِهِ و دَعْ مُنازَعَتَهُ.

«بحارالانوار، ج 78، ص 309»

امام كاظم - علیه السّلام - فرمود:

عالم را به جهت علم و دانشی كه دارد تعظیم

و احترام نما و با او منازعه و جدال منما.




5. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

مَنِ احتَقَرَ، صاحِبَ العِلمِ فَقَدِ احْتَقَرَنی

و مَن احْتَقَرَنی فَهو كافِرٌ.

«ارشاد القلوب، ص 165»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

كسی كه عالمی را حقیر و كوچك بشمارد،

مرا حقیر شمرده است

و هر كس مرا حقیر بشمارد، كافر است.




6. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

تواضَعُوا للعالِمِِ و ارفعُوهُ، فاِنَّ الملائكَةَ ترفَعُ العالِمَ و تخفِضُ أجنَحِتها و تستَغُفِر لَهُ.

«الفردوس، ج 2، ص 45، ح 2263»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

در برابر عالمان فروتنی كنید و آنها را بالا ببرید،

همانا فرشتگان عالمان را بالا می‌برند و بال‌های خود را پائین می‌آورند

و برایش آمرزش می‌طلبند.




7. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - : مَنْ تَعَلَّمْتَ منهُ حرفاً، صرتَ لَهُ عَبداً.

«بحارالانوار، ج 77، ص 167»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

اگر از كسی یك حرف بیاموزی در واقع بنده او شده‌ای.




8. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - : ‌

مَنْ اَهانَ فَقیهاً مسلِماً لَقیَ اللهَ یومَ القیامَةِ و هُوَ علیهِ غَضْبانُ.

«عوالی الئالی، ج 1، ص 359»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

«هركس به فقیه و عالم مسلمانی اهانت كرده و او را خوار كند،

خداوند را در روز قیامت ملاقات می‌كند درحالی كه بر وی خشمناك است.




9. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - : عُلَماءُ اُمتّی كَأنبیاءِ بنی اسرائیل.

«المنیة المرید، ص 182»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

عالمان امت من، همانند انبیاء بنی اسرائیل هستند.




10. قال الامام الرّضا - علیه السّلام - : لا تُمارِیَنَّ العُلماءَ فیَرْفِضُوكَ.

«الاختصاص، ص 245»

امام رضا - علیه السّلام - فرمود:

با عالمان مراء و جدال منما كه تو را از خود می‌رانند.




11. قال الامام علی - علیه السّلام - :

اِنَّ من حقِّ العالِمِ أن لا تُكِثرَ علیهِ بِالسْؤال

و لا تُعَنّتِه فی الجوابِ و أن لا تُلِحَّ علیهِ اذا كسلَ ...

«جامع البیان العلم، ج 1، ص 129»

امام علی - علیه السّلام - فرمود: ازحقوق عالم آن است كه

او را سؤال پیچ نكنی و او را در پاسخ دادن به زحمت نیندازی

و چون خسته شد به او اصرار نكنی ...

و رازش را فاش نسازی و نزد كسی از او غیبت نكنی

و به دنبال لغزش و عیب او نباشی، اگر لغزید عذرش را بپذیری

و بر توست كه به خاطر خدا او را بزرگ بشماری

و تعظیم كنی تا وقتی كه امر الهی را پاس می‌دارد،

جلوتر از وی ننشینی و اگر حاجتی دارد، برای خدمتش از دیگران پیشی بگیری.




12. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

المُعلّمونَ خیرُ النّاس كُلَّما اَخلَقَ الذِّكرُ جدَّدوهُ،

أعطوهُم و لاتَستَأجِروهُم فَتُحرِجوهُم ...

«الفردوس، ج 4، ص 193، ح 6597»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

تعلیم دهندگان بهترین مردم‌اند، هرگاه یاد خدا كهنه می‌شود،

تجدیدش می‌كنند به آنان (هرچه می‌خواهید) عطا كنید

ولی آنها را به مزدوری نگیرید كه بر آنان سخت می‌آید؛

پس معلم زمانی كه به كودك می‌گوید: بگو؛

«بسم الله الرحمن الرحیم» و او بگوید،

خداوند رهائی از آتش را برای كودك و آموزگار و پدر و مادر كودك می‌نویسد.




13. قال الامام علی - علیه السّلام - :

قُمْ عن مَجلسِكَ لابیكَ و معلِّمِك و اِنْ كنتَ أمیراً.

«مستدرك الوسائل، ج 5، ص 203»

امام علی - علیه السّلام - فرمود:

به احترام پدر و معلّمت از جای خود برخیز، گرچه امیر و فرمانروا باشی.




14. قال الامام الباقر - علیه السّلام - :

اذا جَلَستَ الی عالمٍ فَكُن عَلی أن تستَمِعَ أحْرَص منكَ علی أن تقول.

«بحارالانوار، ج 2، ص 43»

امام باقر - علیه السّلام - فرمود: هرگاه با عالمی همنشین شدی،

سعی كن بیشتر از آن‌ كه با او سخن بگوئی، حریص بر گوش دادن به سخن او باشی.




15. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

ثلاثَةٌ لا یَستَخِفُّ ِبهِم الّا منافِقٌ بیّنٌ نفاقُهٌ،

ذو شَیبَةٍ فی الاسلام وَ مُعلِّمُ الخَیرِ و امامٌ عادلٌ.

«تنبیه الخواطر، ج 2، ص 212»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

سه نفر را هیچ كس سبك نمی‌شمارد و تحقیر نمی‌كند،

جز منافقی كه نفاقش بر همگان آشكار باشد،

1- كسی كه موی خود را در اسلام سپید كرده است.

2- آموزگار و معلّم خیر و نیكی. 3- پیشوای عادل.




16. قال الامام السجاد - علیه السّلام - :

حقُّ سائِسِكَ بالعِلمِ التَّعظیمُ لَهُ و التوفیرُ لمجلسِهِ

وَ حسنُ الاستماعِ اِلیهِ و الاقبالُ علیهِ ... .

«من لا یحضر الفقیه، ج 2، ص 260»

امام سجاد - علیه السّلام - فرمود: حق استاد

و سرپرست علمی تو آن است كه وی را بزرگ شماری

و مجلس او را محترم دانی، به او نیك گوش سپاری

و توجه كنی و صدایت را از او بلند‌تر نكنی و به كسی كه

از وی چیزی می‌پرسد، پاسخ ندهی تا خود پاسخ بگوید،

در مجلسِ وی با كسی سخن نگوئی و نزد او غیبت كسی را نكنی

و اگر نزد تو از او به زشتی یاد كردند، دفاع كرده

و عیب هایش را بپوشانی و افتخاراتش را بیان كنی،

با دشمنش همنشین نشوی و با دوستانش دشمنی نورزی.




17. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

اِتّبعوا العلماءَ فاِنّهم سُرُجُ الدّنیا و مصابیحُ الاخرَةَ.

«الفردوس، ج 1، ص 71، ح 209»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

از علما پیروی كنید (و به گفته‌های آنان گوش فرا دهید)

كه همانا آنان چراغ‌های دنیا و آخرتند.




18. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

... و النَّظَرُ فی وَجهِ العالِمِ عبادَةٌ ... .

«من لا یحضرالفقیه، ج 2، ص 205، ح 2144»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

نگریستن به چهره عالم، عبادت است.




19. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

ثلاثةٌ یَشْفَعُونَ الی اللهِ یوم القیامَةِ فَیُشَفِّعُهُم: الانبیاء ثُمَّ العُلماء ثُمَّ الشُّهداء.

«بحار الانوار، ج 2، ص 15»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

سه دسته‌اند كه روز قیامت شفاعت می‌كنند

و خداوند شفاعت آنان را می‌پذیرد: (اول) انبیاء، بعد از آنها علماء و سپس شهداء.




20. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - : العُلماءُ أمناءُ اللهِ عَلی خلقِهِ.

«المواعظ العددیه، ص 18»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود: علما امنای خدا بر آفریده‌های او هستند.




21. عن رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

العُلماءُ وَرثةُ الانبیاءُ، یُحبهُّم اَهلُ السّماءِ و یستغِفرُ لَهمُ الحیتانُ فی البحرِ اذاماتوا.

«الفردوس، ج 3، ص 75، ح 4209»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

عالمان وارثان پیامبران‌اند. اهل آسمان آنها را دوست دارند

و چون از دنیا بروند، ماهیان دریا برای آنها طلب آمرزش می‌كنند.




22. عن رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

أقْرَبُ النّاسِ مِنْ دَرَجَةِ النّبُوَّةِ أهلُ العلمِ و أهل الجهادِ.

«اتحاف السادة، ج 1، ص 73»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

نزدیك‌ترین مردم به درجة پیامبری، اهل علم و اهل جهاد هستند.




23. قال الامام السجاد - علیه السّلام - :

اَمّا حقُّ سائِسِكَ بالعِلمِ فللتّعظیمُ لَهُ ...

و المعونَةُ لَهُ عَلی نفسِكَ فیما لاغِنًی بِكَ عَنْهُ من العِلْمِ ... .

«تحف العقول، ص 260»

24. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

مَنْ جالَسَ العلماءَ فقَدْ جالَسَنی

و مَنْ جالَسَنی فكأنّما جالَسَ ربّی.

«كنزالعمال، ح 5893»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

هر كس با عالمان همنشین شود، به تحقیق با من همنشین شده،

و هر كه با من همنشین شود، گویا همنشین خداوند و مأنوس با اوست.




25. قال رسول الله - صلی الله علیه و آله - :

«مَن زارَ العلماء فقَدْ زارنی.

«كنزالعمال، ح 2888»

رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود:

كسی كه به زیارت علماء برود، گوئی مرا زیارت كرده است.